Trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, đặc biệt từ khi tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện, Đảng ta đã sớm có các định hướng và chỉ đạo đúng đắn về vị trí, vai trò của KH&CN đối với phát triển kinh tế - xã hội;...
1. Vai trò của khoa học và công nghệ (KH&CN) đối với sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội đất nước nói chung và ngành Ngân hàng nói riêng
Trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, đặc biệt từ khi tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện, Đảng ta đã sớm có các định hướng và chỉ đạo đúng đắn về vị trí, vai trò của KH&CN đối với phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời, luôn coi trọng và tạo điều kiện thuận lợi để KH&CN nước nhà phát triển. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng (năm 2011), Đảng ta đã đề ra đường lối đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, KH&CN giữ vai trò then chốt trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, động lực then chốt của quá trình phát triển nhanh và bền vững. Quán triệt các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước, bước vào thời kỳ đổi mới, ngành Ngân hàng đã xác định rõ nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược phát triển và đổi mới hoạt động ngân hàng, là phương tiện chủ lực để đi tắt đón đầu, rút ngắn khoảng cách phát triển so với ngân hàng các nước tiên tiến trong khu vực và trên thế giới. Từ đó, ngành Ngân hàng đã thống nhất chỉ đạo và tổ chức triển khai trong toàn hệ thống: Lấy ứng dụng và phát triển công nghệ hiện đại là điểm mấu chốt, có tính quyết định trong tiến trình đổi mới thể chế, nâng cao năng lực và chuẩn hóa hoạt động ngân hàng theo thông lệ quốc tế; đẩy mạnh nghiên cứu khoa học để cung cấp luận cứ cho việc hoạch định đường lối, chủ trương phát triển, công tác hoạch định và thực thi chính sách, pháp luật trong ngành Ngân hàng.
KH&CN luôn phát triển và biến đổi không ngừng với tốc độ nhanh chóng. Hiện nay, các thành quả KH&CN, đặc biệt là sự đổi mới vượt bậc về công nghệ trong làn sóng Cách mạng công nghiệp 4.0 (CMCN 4.0) đã, đang và hứa hẹn sẽ thay đổi diện mạo cũng như phương thức phát triển kinh tế - xã hội trên toàn cầu. Trước xu thế phát triển như vũ bão này, phát triển và ứng dụng KH&CN tiếp tục được Đảng và Chính phủ xác định là quốc sách hàng đầu, là một trong những động lực quan trọng nhất để phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc; là một nội dung cần được ưu tiên tập trung đầu tư trước một bước trong hoạt động của các ngành, các cấp; trong đó việc chủ động, tích cực tham gia cuộc CMCN 4.0 được nhìn nhận là cơ hội để Việt Nam bứt phá. Nhận thức được điều này trong bối cảnh hiện nay, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã tham mưu trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 986/QĐ-TTg ngày 08/8/2018 về việc phê duyệt Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, trong đó khẳng định rõ quan điểm ứng dụng KH&CN, đổi mới, sáng tạo đi đôi với phát triển nguồn nhân lực có chất lượng cao chính là những thành tố chính, then chốt cho quá trình phát triển nhanh và bền vững, nâng cao sức cạnh tranh, rút ngắn khoảng cách về trình độ phát triển của hệ thống ngân hàng so với khu vực và thế giới.
2. Hoạt động nghiên cứu KH&CN trong sự nghiệp phát triển của ngành Ngân hàng
Trong quá trình thực hiện công cuộc đổi mới, mặc dù điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn, hoạt động của Ngành phải trải qua nhiều giai đoạn cam go, thử thách, nhưng dưới sự quan tâm, lãnh đạo của Đảng, Nhà nước, sự chỉ đạo của Ban Lãnh đạo NHNN, sự nỗ lực, tâm huyết của đội ngũ các nhà khoa học, hoạt động KH&CN ngành Ngân hàng đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp xây dựng và phát triển Ngành, trong đó:
- Hoạt động nghiên cứu khoa học đã tạo tiền đề cho công cuộc đổi mới tư duy kinh tế, góp phần quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình hệ thống ngân hàng từ một cấp sang hai cấp, phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Bên cạnh đó, các kết quả nghiên cứu khoa học đã luận giải nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn, cung cấp các lý thuyết kinh tế vĩ mô, lý thuyết tài chính tiền tệ, vận dụng sáng tạo các lý thuyết này phù hợp với đặc thù của kinh tế Việt Nam, có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng và thực thi các chính sách tiền tệ, lãi suất, tín dụng, tỷ giá… góp phần kiểm soát lạm phát, ổn định tiền tệ, tạo dựng môi trường kinh tế vĩ mô thuận lợi, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao hiệu quả huy động và cung ứng vốn cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
- Việc nghiên cứu ứng dụng các thành tựu công nghệ ngân hàng tiên tiến trên thế giới, ứng dụng công nghệ thông tin trong ngành Ngân hàng đã tạo ra những thay đổi căn bản trong phương thức quản lý, điều hành: Việc chuyển đổi từ mô hình hệ thống công nghệ thông tin phân tán sang mô hình tập trung, từ các mạng máy tính đơn lẻ sang tổ chức trung tâm dữ liệu đạt tiêu chuẩn quốc tế, cùng với một hệ thống thông tin hợp nhất, hiện đại đã được xây dựng để phục vụ cho công tác quản lý, điều hành của NHNN, hỗ trợ tích cực cho hoạt động điều hành chính sách, các hoạt động nghiệp vụ như kế toán, thanh toán, công tác dự báo thống kê… Từng bước thiết lập được hạ tầng thanh toán quốc gia hiện đại, mà hạt nhân là hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng, tạo điều kiện cung cấp các dịch vụ thanh toán điện tử thuận tiện, an toàn, hiệu quả, thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế. Công nghệ thông tin giúp hệ thống tổ chức tín dụng (TCTD) tăng cường năng lực điều hành, mở rộng dịch vụ và cạnh tranh thông qua hiện đại hóa công tác quản trị nội bộ, đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ ngân hàng hiện đại và mở rộng phạm vi, đối tượng khách hàng. Hệ thống ngân hàng lõi (core banking) là sản phẩm cơ bản của các ngân hàng tiên tiến trên thế giới đã được nghiên cứu ứng dụng phổ biến ở các ngân hàng Việt Nam.
Hoạt động KH&CN ngành Ngân hàng đã đạt nhiều thành tựu quan trọng,
đóng góp thiết thực vào sự nghiệp xây dựng và phát triển Ngành
Trong những năm gần đây, nhận thức được sự phát triển KH&CN, đặc biệt là trong bối cảnh CMCN 4.0 đang tác động sâu sắc đến mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội, hoạt động nghiên cứu KH&CN trong ngành Ngân hàng tích cực được đẩy mạnh và hoàn thiện trên nhiều phương diện, góp phần tạo ra những bước tiến lớn trong sự phát triển.
Để tạo môi trường thuận lợi cho các hoạt động nghiên cứu KH&CN của Ngành, hành lang pháp lý cho công tác quản lý KH&CN đã được quan tâm xây dựng - một mặt đáp ứng các quy định chung trong lĩnh vực KH&CN, mặt khác, chuẩn hóa dần quy trình quản lý nhiệm vụ KH&CN của Ngành.
Ngay sau khi Luật KH&CN ra đời, NHNN đã tiến hành rà soát và đánh giá thực trạng áp dụng để đề xuất, chỉnh sửa các quy định liên quan trong Ngành. Ngày 31/12/2015, Thông tư số 37/2015/TT-NHNN quy định về quản lý và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ KH&CN có sử dụng ngân sách Nhà nước thuộc trách nhiệm quản lý của NHNN đã được Thống đốc NHNN ký ban hành. Việc ban hành Thông tư này đã góp phần hoàn thiện cơ chế chính sách, tạo cơ sở pháp lý và điều kiện thuận lợi cho hoạt động KH&CN ngân hàng vận hành thông suốt, ngày càng hiệu quả với nhiều nét đổi mới trên cơ sở phù hợp với quy định của pháp luật như:
- Quy trình xây dựng và triển khai các định hướng, chủ đề nghiên cứu khoa học được điều chỉnh theo hướng khoa học và đa chiều: Định hướng nghiên cứu được hình thành căn cứ trên cơ sở các định hướng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, các đề án, chiến lược phát triển liên quan đến hoạt động của khu vực ngân hàng, đồng thời chú trọng các ý kiến đề xuất từ các đơn vị cơ sở; ý kiến của các chuyên gia, các nhà khoa học; hội đồng khoa học Ngành và trực tiếp đặt hàng từ Ban Lãnh đạo NHNN nhằm đảm bảo tính thiết thực của các nhiệm vụ KH&CN được triển khai.
- Khuyến khích, mở rộng đối tượng, tạo điều kiện tới tất cả các cá nhân trong và ngoài Ngành tham gia nghiên cứu khoa học: Các đề xuất nhiệm vụ được khai thác không chỉ ở cấp đơn vị mà mở rộng cho nhiều đối tượng tổ chức, cá nhân trong và ngoài Ngành. Đối với nhiệm vụ KH&CN cấp cơ sở, thay vì chỉ áp dụng đối với các tổ chức KH&CN, kể từ năm 2016 đã được mở rộng ra áp dụng với các cá nhân thuộc các đơn vị của NHNN với quy trình đảm bảo đúng, đầy đủ các bước từ xác định, phê duyệt danh mục nhiệm vụ KH&CN đến tư vấn tuyển chọn, giao trực tiếp, thẩm định kinh phí; kiểm tra, đánh giá giữa kỳ và đánh giá, nghiệm thu kết quả thực hiện.
- Việc xét duyệt Danh mục nhiệm vụ KH&CN đặt hàng của NHNN được thực hiện nghiêm túc thông qua các Hội đồng tư vấn xác định nhiệm vụ KH&CN để tham mưu cho Thống đốc NHNN trước khi phê duyệt. Thành phần Hội đồng bao gồm các nhà quản lý, đại diện cơ quan, tổ chức đề xuất đặt hàng, đại diện các đơn vị vụ, cục thuộc NHNN, nhà khoa học, chuyên gia có năng lực và chuyên môn phù hợp với nhiệm vụ KH&CN. Một trong các tiêu chí để các đề xuất nhiệm vụ KH&CN được thông qua là phải có địa chỉ ứng dụng rõ ràng và giải quyết những vấn đề bức thiết mà thực tiễn đòi hỏi.
Kết quả là, hoạt động triển khai các nhiệm vụ KH&CN trong Ngành đã ngày càng bám sát thực tiễn, tập trung vào những vấn đề trọng tâm, những hoạt động “nóng” của Ngành, chủ động nắm bắt những xu hướng mới trong hoạt động ngân hàng. Cụ thể, trong giai đoạn 2016 - 2020, trong tổng số 157 nhiệm vụ KH&CN cấp Bộ/cơ sở đã được triển khai thực hiện, có 23 nhiệm vụ nghiên cứu liên quan đến công tác điều hành chính sách tiền tệ, tín dụng, ngoại hối, thị trường vàng, thị trường tiền tệ và chính sách an toàn vĩ mô (chiếm 14,6%); 19 nhiệm vụ nghiên cứu về đổi mới cơ chế và nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng (chiếm 12,1%); 19 nhiệm vụ nghiên cứu hệ thống hạ tầng tài chính, thanh toán, công nghệ thông tin và phát triển dịch vụ ngân hàng (chiếm 12,1%); 24 nhiệm vụ nghiên hoạt động quản lý, điều hành của NHNN và hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng (chiếm 15,3%); 25 nhiệm vụ nghiên cứu nhằm đẩy mạnh tài chính toàn diện, hỗ trợ khởi nghiệp và các nội dung nghiên cứu hỗ trợ cho hoạt động của hệ thống ngân hàng (chiếm 15,9%).
Đặc biệt, các nghiên cứu ứng dụng các thành tựu của cuộc CMCN 4.0 cũng được triển khai nghiên cứu để có các đề xuất áp dụng trong thực tế hoạt động của ngành Ngân hàng. Cụ thể như: Công nghệ Blockchain và ứng dụng trong ngành tài chính - ngân hàng; Nghiên cứu quản lý hoạt động huy động vốn và cho vay ngang hàng) dựa trên nền tảng công nghệ cao; Xây dựng hệ thống định danh khách hàng điện tử (e-ID); Nghiên cứu giao diện kết nối ứng dụng mở (Open API)... Các nghiên cứu này đều được triển khai trong thời gian ngắn, nhằm đáp ứng nhu cầu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho hoạt động xây dựng, điều hành chính sách của NHNN.
Để nâng cao chất lượng sản phẩm đầu ra và đặc biệt là khả năng ứng dụng các thành tựu KH&CN thế giới vào thực tiễn hoạt động của ngành Ngân hàng, bên cạnh việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý tạo ra quy trình quản lý chặt chẽ và khoa học hơn, nhiều giải pháp nâng cao chất lượng kết quả đầu ra được áp dụng đối với các nhiệm vụ KH&CN cấp Bộ/cơ sở. Cụ thể:
Thứ nhất, nâng cao chất lượng các hội đồng tư vấn nghiệm thu nhiệm vụ KH&CN thông qua việc chú trọng lựa chọn thành viên hội đồng; mời các chuyên gia, các nhà khoa học, cán bộ quản lý có kinh nghiệm của các đơn vị thuộc vụ, cục NHNN và các đơn vị có liên quan để có các ý kiến đánh giá cụ thể, xác đáng với các nhiệm vụ đã được triển khai, yêu cầu các nhiệm vụ này cần phải được các điều chỉnh phù hợp trước khi công nhận hoàn thành. Tiêu chí xếp loại đối với các nhiệm vụ KH&CN được nâng cao, các nhiệm vụ đạt loại xuất sắc đòi hỏi phải có bài báo thực sự liên quan đến nội dung nghiên cứu của nhiệm vụ được đăng tải trên tạp chí/hội thảo quốc tế; các nhiệm vụ đạt loại giỏi phải thực sự đánh giá được thực trạng, đưa ra được giải pháp thiết thực cho Ngành hoặc tổng kết được các vấn đề có tính lý luận, làm nền tảng để triển khai các nghiên cứu chuyên sâu khác.
Thứ hai, đẩy mạnh việc ứng dụng, phổ biến kết quả nhiệm vụ KH&CN: Ngoài việc chuyển giao kết quả nghiên cứu cho đơn vị thụ hưởng và triển khai báo cáo ứng dụng hằng năm theo quy định, hình thức phổ biến kết quả nghiên cứu thông qua các hội thảo phổ biến kết quả thực hiện các nhiệm vụ KH&CN được nghiên cứu đề xuất triển khai từ cuối năm 2018 nhằm tạo diễn đàn không chỉ công bố kết quả nghiên cứu mà còn là nơi trao đổi trực tiếp giữa nhóm nghiên cứu và các đơn vị có khả năng ứng dụng, thụ hưởng kết quả nghiên cứu.
Kết quả là, trong số 157 nhiệm vụ KH&CN thuộc Danh mục nhiệm vụ KH&CN 2016 - 2020 đã được nghiệm thu, có 04 nhiệm vụ đạt loại Xuất sắc (chiếm 2,5%), 126 nhiệm vụ đạt loại Giỏi (chiếm 80,3%), 26 nhiệm vụ đạt loại khá (chiếm 16,6%). Tỷ lệ các nhiệm vụ KH&CN đạt loại xuất sắc giảm so với giai đoạn trước (12%) do tiêu chí xếp loại xuất sắc được đòi hỏi khắt khe, chặt chẽ hơn. Từ cuối năm 2018 đến nay, đã có 20 đề tài, dự án đạt Xuất sắc và Giỏi được lựa chọn để giới thiệu tại các hội thảo trên. Bên cạnh mục đích phổ biến và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, các hội thảo đã góp phần hỗ trợ, nhận diện những thuận lợi và khó khăn trong việc triển khai nhân rộng kết quả nghiên cứu, từ đó có những đề xuất, kiến nghị phù hợp, đủ điều kiện áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn hoạt động của Ngành.
Trên cơ sở kết quả của hoạt động nghiên cứu, toàn Ngành cũng tích cực triển khai ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý, điều hành (đối với NHNN) và trong hoạt động sản xuất, kinh doanh (đối với các TCTD). Do đặc thù hoạt động, việc ứng dụng kết quả các nhiệm vụ KH&CN cũng như các hình thực nghiên cứu khác của các đơn vị trong ngành Ngân hàng chia thành 03 nhóm rõ nét, cụ thể:
Một là, nhóm các đơn vị, vụ, cục NHNN ứng dụng chủ yếu trong công tác rà soát, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý; hoàn thiện các quy trình nghiệp vụ; nghiên cứu, đề xuất giải pháp quản lý đối với nhóm các sản phẩm, dịch vụ ngân hàng mới.
Hai là, Học viện Ngân hàng và Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh chủ yếu ứng dụng trong công tác giảng dạy và lưu trữ làm tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu khoa học, tìm hiểu nghiệp vụ ngân hàng và các vấn đề liên quan cho giảng viên và các học viên.
Ba là, các ngân hàng thương mại chủ yếu xây dựng, điều chỉnh các quy định, quy trình nghiệp vụ, tham khảo, tìm hiểu thông tin các thông lệ quốc tế, các thông tin thị trường liên quan.
3. Định hướng thúc đẩy và nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KH&CN ngành Ngân hàng trong thời gian tới
Bên cạnh các nhiệm vụ KH&CN, nhiều hoạt động nghiên cứu KH&CN dưới các hình thức dự án kỹ thuật với sự hỗ trợ của các tổ chức nước ngoài, hay các nhiệm vụ chuyên môn cũng được các đơn vị trong Ngành tích cực triển khai thực hiện. Theo đó, hiện nay 100% các các đơn vị NHNN đã sử dụng phần mềm quản lý văn bản Edoc để quản lý điều hành công việc đến cán bộ, nhân viên. NHNN cũng đã áp dụng nhiều giải pháp công nghệ (Core banking T24, Oracle Finance, ESB...) để quản lý toàn bộ các tài khoản tập trung của các đơn vị trong NHNN và tài khoản của TCTD, Kho bạc Nhà nước nhằm thực hiện các nghiệp vụ giao dịch trong nội bộ NHNN và giữa NHNN với các TCTD; các giải pháp công nghệ (như Data Warehouse, Business Intelligence) cũng được NHNN áp dụng để thu thập và phân tích dữ liệu thông tin từ các TCTD. Các TCTD cũng đã có những bước đi cụ thể triển khai các hoạt động ứng dụng công nghệ 4.0, như: Ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) trong xây dựng kho dữ liệu, phục vụ cho việc chấm điểm tín dụng, phân tích hành vi khách hàng, hỗ trợ ra quyết định; ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phục vụ khách hàng trong lĩnh vực ngân hàng số; ứng dụng công nghệ điện toán đám mây (Cloud Computing) để xây dựng cơ sở hạ tầng dữ liệu thông tin...
Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển nhanh của Ngành, nhìn chung hoạt động KH&CN ngân hàng vẫn còn một số hạn chế. Sản phẩm nghiên cứu khoa học tuy nhiều, nhưng các công trình có giá trị cao về lý luận và thực tiễn còn chưa đủ, thời gian nghiên cứu một số nhiệm vụ còn dài, gây trở ngại cho việc đưa ra được những luận cứ kịp thời, thỏa đáng và thuyết phục cho thực tiễn phát triển ngành Ngân hàng trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng, bởi vậy, hoạt động KH&CN cần tiếp tục được đẩy mạnh để có những đóng góp quyết định cho sự phát triển của Ngành. Bên cạnh đó, tiềm lực KH&CN phát triển còn chậm, đội ngũ cán bộ KH&CN tuy gia tăng nhưng vẫn cần tiếp tục nâng cao về chất lượng. Mặt khác, hạ tầng thông tin KH&CN chưa đáp ứng được nhu cầu khai thác, sử dụng của cộng đồng KH&CN.
Trong bối cảnh lĩnh vực tài chính - ngân hàng mở cửa hội nhập ngày càng sâu rộng, quy mô, tính phức tạp của thị trường tài chính mới nổi ngày càng gia tăng, đặt ra những thách thức lớn cho hệ thống ngân hàng trong nước, trong đó NHNN phải nâng cao hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ, các NHTM cần nâng cao các tiêu chuẩn về quản trị điều hành, quản trị rủi ro và chất lượng dịch vụ, thông qua việc dứng dụng nhanh và hiệu quả KH&CN. Do vậy, cần có sự đổi mới tư duy mạnh mẽ, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của toàn Ngành về vai trò của KH&CN, tăng cường hơn nữa vai trò lãnh đạo và quản lý đối với sự nghiệp phát triển KH&CN ngân hàng. Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ cơ chế quản lý, tổ chức, hoạt động KH&CN, đổi mới phương thức đầu tư, huy động các nguồn vốn cho phát triển KH&CN. Đặc biệt quan trọng là cần đổi mới quy hoạch phát triển nguồn nhân lực, cơ chế chính sách sử dụng và trọng dụng cán bộ KH&CN, thực hành dân chủ và phát huy tính chủ động, sáng tạo trong hoạt động nghiên cứu, tư vấn và phản biện của các nhà khoa học. Thông qua đó, huy động tối đa nguồn lực nghiên cứu sáng tạo, tạo dựng một cộng đồng khoa học ngân hàng có năng lực và sức phát triển mạnh mẽ.
TS. Nguyễn Thị Hiền
Phó Viện trưởng Viện Chiến lược ngân hàng, NHNN