Các dịch vụ tài chính, đặc biệt là dịch vụ thanh toán đã thay đổi nhanh chóng nhờ những bước phát triển như vũ bão của công nghệ. Chuyển đổi số và cuộc CMCN 4.0 đã thúc đẩy nhanh hơn việc áp dụng các công nghệ mới và các nền tảng kỹ thuật số (thương mại điện tử, thanh toán kỹ thuật số), gia tăng dòng vốn và thương mại xuyên biên giới, thay đổi hành vi của người tiêu dùng và mở rộng ngành thanh toán trên toàn cầu. Đại dịch Covid-19 là chất xúc tác quan trọng thúc đẩy các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) phát triển các hệ thống thanh toán xuyên biên giới liền mạch, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng thanh toán và triển khai các sáng kiến khu vực.
Bối cảnh thanh toán toàn cầu thay đổi
Toàn cầu hóa và đổi mới công nghệ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển hoạt động thanh toán trong những năm qua. Đổi mới sáng tạo, phát triển công nghệ với dung lượng dữ liệu và an toàn, bảo mật nâng cao đã góp phần hỗ trợ hệ thống thanh toán hoạt động hiệu quả, an toàn hơn, trong khi các công nghệ mới đã dẫn đến sự ra đời của các sản phẩm và mô hình kinh doanh mới. Những thay đổi căn bản này đã thúc đẩy sự phát triển vượt bậc của lĩnh vực tài chính vài thập kỷ qua, đi kèm với đó là hiểu biết về những rủi ro và thách thức vốn có trong việc sử dụng các hệ thống thanh toán. Trong bối cảnh đó, các NHTW khu vực ASEAN đã tham gia ngày càng nhiều hơn vào phát triển các hệ thống thanh toán và đã xây dựng chức năng giám sát có tính hệ thống. Với xu hướng hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa và cuộc cách mạng số hóa, nhiều xu hướng phát triển thanh toán số đã nổi lên như:
- Sự gia tăng các giao dịch kỹ thuật số: Công nghệ thanh toán di động và kỹ thuật số đã định hình lại thói quen chi tiêu của người tiêu dùng, theo đó việc mua hàng trên nền tảng thương mại điện tử đã được hỗ trợ bởi ứng dụng thanh toán điện tử (như ví điện tử, tiền điện tử), mang đến trải nghiệm thú vị và sự tiện lợi cho người tiêu dùng, dần thay thế cho phương thức thanh toán bằng tiền mặt, thẻ tín dụng hoặc thẻ ghi nợ. Xu hướng này ngày càng trở lên phổ biến tại các thị trường mới nổi với dân số lớn, tỷ lệ người trưởng thành không có tài khoản ngân hàng và khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính thấp. Khi thanh toán không tiếp xúc mở rộng, khách hàng đã bắt đầu tìm kiếm sự tiện lợi, khả năng chi trả và sự hiệu quả trong các giao dịch, qua đó tạo động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong thanh toán. Tuy vậy, sự phát triển của thanh toán điện tử và thương mại điện tử phụ thuộc vào nhiềuyếu tố khác như kiến thức về số hóa của người tiêu dùng, xu hướng áp dụng công nghệ mới, quy mô thị trường, nhân khẩu học và thu nhập, chất lượng cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và viễn thông (ICT),…
- Sự trỗi dậy mạnh mẽ của các loại tiền kỹ thuật số: Các công nghệ mới nổi, đổi mới và đột phá như công nghệ chuỗi khối (Blockchain) đã dẫn đến sự hình thành của các loại tiền kỹ thuật số (tiền ảo/tiền mã hóa, tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương -CBDC), được thúc đẩy bởi thay đổi nhu cầu của người tiêu dùng và vai trò ngày càng quan trọng của khu vực tư nhân trong ứng dụng các giải pháp thanh toán số, trong đó nhiều công ty công nghệ lớn đã đề xuất việc sử dụng tiền điện tử cho các giao dịch thanh toán hiện đang được xử lý bởi hệ thống thanh toán bán lẻ và bán buôn. Một số NHTW các nước ASEAN nhìn chung khá “cởi mở” với các công nghệ mới, đã và đang nghiên cứu sử dụng công nghệ Blockchain và CBDC, trong đó Campuchia là quốc gia đầu tiên trong khu vực triển khai CBDC, đã ra mắt đồng tiền điện tử Bakong vào năm 2020 hướng tới đối tượng người dùng Internet di động cũng như hỗ trợ giao dịch thanh toán bằng đồng Riel (Campuchia) và Đô la Mỹ.
- Cải tiến về công nghệ và hạ tầng thanh toán: Sự phát triển nhanh chóng của lĩnh vực thanh toán trên toàn cầu đặt ra những thách thức cho các cơ quan quản lý/NHTW trên thế giới nói chung và ASEAN nói riêng phải thay đổi tư duy, cách thức tiếp cận quản lý, đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng công nghệ thanh toán để bắt kịp với những xu hướng thanh toán mới. Những cải tiến và nâng cấp này sẽ góp phầncải thiện quy trình thanh toán, nâng cao bảo mật, an toàn dữ liệu và chuẩn hóa các giải pháp thanh toán, giúp cân bằng các biện pháp bảo vệ và khung khổ quản trị rủi ro.
- Sửa đổi các quy định để tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo: Sự xuất hiện của các sản phẩm, dịch vụ thanh toán có tính đổi mới sáng tạo, các loại hình tổ chức cung cấp dịch vụ thanh toán mới và tích hợp xuyên biên giới trong hệ thống thanh, quyết toán đặt ra những thách thức đối với cơ quan quản lý trong việc hoàn thiện quy định pháp luật và khuôn khổ giám sát hệ thống thanh toán đảm bảo hoạt động hiệu quả, an toàn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, kiểm soát rủi ro và bảo vệ quyền lợi người sử dụng dịch vụ thanh toán. Một số quốc gia ASEAN (như Singapore, Thái Lan, Ma-lai-xi-a…) đã tiếp cận chủ động với các vấn đề mới, đổi mới sáng tạo thông qua áp dụng khung khổ quản lý thử nghiệm (Sandbox) cho phép thử nghiệm/thí điểm các sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới, thông qua đó hỗ trợ đánh giá toàn diện tác động của cuộc cách mạng số hóa đối với hệ thống tài chính và nền kinh tế cũng như xây dựng cơ chế, chính sách và ứng xử phù hợp.
Những sáng kiến hàng đầu liên quan đến thanh toán của ASEAN
Hệ thống thanh quyết toán là một trong những lĩnh vực xuyên suốt để hội nhập tài chính theo Kế hoạch tổng thể của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC Blueprint), trong đó ASEAN tập trung thúc đẩy việx chuẩn hóa và phát triển hạ tầng thanh toán cho hoạt động thương mại, chuyển tiền xuyên biên giới, hệ thống thanh toán bán lẻ và thị trường vốn. Ở cấp độ khu vực, ASEAN áp dụng Khung Chính sách Thanh toán ASEAN năm 2019 và triển khai Hướng dẫn Chính sách năm 2020 để làm cơ sở hướng dẫn cho việc thiết lập thanh toán bán lẻ xuyên biên giới theo thời gian thực trong khu vực ASEAN.
Cùng với đó, ASEAN cũng tiếp tục trao đổi, thống nhất nhằm hài hòa cơ sở hạ tầng thanh toán trong khu vực, đặc biệt là việc áp dụng chuẩn tin điện tài chính ISO 20022 nhằm tạo điều kiện thanh toán liền mạch xuyên biên giới; tiếp tục phát triển Khung khổ Mã phản hồi nhanh kết nối liên thông ASEAN (giữa hệ thống chuyển tiền PromptPay của Thái Lan và PayNow của Singapore; giữa Thái Lan và Campuchia, Thái Lan và Lào). Đồng thời, để hỗ trợ tiến trình số hóa trong khu vực, ASEAN nỗ lực thúc đẩy các khung khổ và chính sách đa dạng hướng tới an toàn, bảo mật và chuẩn hóa, trong đó có Khuôn khổ ASEAN về Quản trị Dữ liệu số và Hướng dẫn Cơ chế Luồng dữ liệu xuyên biên giới đối với các doanh nghiệp ASEAN nhằm đảm bảo dữ liệu được bảo vệ bình đẳng về mặt kỹ thuật và pháp lý, đồng thời tăng cường điều phối quốc gia trong ứng phó với các mối đe dọa, thách thức từ an ninh mạng.
Ngoài ra, ASEAN ban hành Cẩm nang về Thương mại điện tử và Cạnh tranh để đánh giá tác động của thương mại điện tử và phác thảo những cân nhắc chính sách và chiến lược vận động chính sách để giải quyết những thách thức từ việc thực thi Luật Cạnh tranh với sự gia tăng của các hoạt động thương mại điện tử. Theo kế hoạch, ASEAN dự kiến xây dựng và ban hành Cẩm nang điều tra ASEAN về Chính sách và Luật Cạnh tranh cho Phát triển Kinh tế số vào năm 2025.
Một số khuyến nghị chính sách thúc đẩy thanh toán số
Xuất phát từ thực trạng phát triển các hệ thống thanh toán của các quốc gia ASEAN và để thích ứng với xu hướng hội nhập, đổi mới sáng tạo và ổn định tài chính trong khu vực, một số khuyến nghị chính sách thúc đẩy thanh toán số đã được đề xuất, cụ thể:
Thứ nhất, môi trường pháp lý là một vấn đề cân nhắc chính trong quá trình chuyển hướng tới đổi mới sáng tạo trong thanh toán và áp dụng các công nghệ mới. Như vậy, cần thiết phải xem xét kỹ lưỡng, thận trọng các quy trình đã thiết lập và các hệ thống trên toàn khu vực, bao gồm chính sách tiền tệ và quy định giám sát. Các quốc gia ASEAN cũng cần tăng cường phối hợp để đảm bảo Cơ chế pháp lý đầy đủ để quản lý rủi ro phát sinh từ những thay đổi nhanh chóng hệ thống tài chính và đảm bảo ổn định tài chính; cần đảm bảo rằng khuôn khổ quy định bảo vệ lợi ích của người sử dụng dịch vụ và cung cấp một môi trường thuận lợi thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Thứ hai, cần chú trọng đầu tư vào các vấn đề liên quan tới hạ tầng số thiết yếu. Khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính, bao gồm cả thanh toán số, giữa các quốc gia ASEAN là khác nhau, chủ yếu là do cơ sở hạ tầng (ICT) của một số nước còn kém phát triển và chưa có sự tương đồng, điều này dẫn đến tỷ lệ chấp nhận thanh toán điện tử và sự phát triển của các nền tảng thương mại điện tử giữa các nước cũng khác nhau. Vì vậy, việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng ICT sẽ góp phần hỗ trợ phát triển các hệ thống thanh toán trong khu vực.
Thứ ba, chuyển đổi số trong lĩnh vực thanh toán mang lại tiềm năng rất lớn để sử dụng dữ liệu lớn và phân tích dữ liệu. Trong khi các công ty công nghệ và Fintech đã chủ động tiếp cận và khai thác dữ liệu lớn, các cơ quan Chính phủ (NHTW, cơ quan quản lý tài chính) chỉ mới sơ khai nghiên cứu, tìm hiểu các đặc điểm của công nghệ dữ liệu lớn và tác động của nó đối với các quy định pháp luật và công tác hoạch định chính sách. Do đó, các quốc gia ASEAN cần phải cải thiện năng lực của mình trong lĩnh vực này, khai thác và sử dụng hiệu quả dữ liệu lớn để cải thiện hệ thống quản trị cũng như đảm bảo an toàn, bảo mật và tính toàn vẹn của dữ liệu và hệ thống số hóa. Để hiện thực hóa điều đó, các nhà cung cấp dịch vụ tài chính truyền thống (như ngân hàng,…) và doanh nghiệp phải thích ứng và đổi mới với hệ sinh thái tài chính mới; bên cạnh đó, Chính phủ với vai trò kiến tạo, xây dựng thể chế cần có chính sách hỗ trợ thông qua tăng cường năng lực, hỗ trợ tài chính hoặc kỹ thuật để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, bình đẳng cho doanh nghiệp.
Cuối cùng, sự hợp tác và phối hợp giữa các bên liên quan là chìa khóa để bắt kịp những thay đổi của bối cảnh thanh toán và xa hơn là thúc đẩy đổi mới sáng tạo và số hóa hệ thống thanh toán. Để hiện thực hóa mục tiêu này, các quốc gia ASEAN nên ưu tiên sự hài hòa của các tiêu chuẩn để đảm bảo khả năng tương tác, kết nối liên thông của các hệ thống thanh toán, thúc đẩy áp dụng các khung dữ liệu chung cho giao dịch thanh toán xuyên biên giới nhanh hơn, an toàn hơn, phát triển các khuôn khổ quy định đảm bảo các giao dịch thông suốt trong khu vực. Đồng thời, cần có các biện pháp ứng phó để giảm thiểu sự gián đoạn trong hệ thống thanh toán trong trường hợp gặp phải các vấn đề về an ninh, an toàn trong khu vực./.
NMĐ (Theo ASEAN Policy Brief, tổng hợp từ NHTW một số nước ASEAN)