Về ý kiến chất vấn của Đại biểu Quốc hội nêu tại văn bản số 34/SYCV-KH6 ngày 31/10/2013 của Văn phòng Quốc hội, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước có ý kiến trả lời như sau:
1. Về ý kiến của Đại biểu đề nghị đánh giá rõ, thực chất về hiệu quả của việc xử lý nợ xấu trong thời gian qua để có giải pháp phù hợp, vì nếu chỉ đơn thuần xử lý về mặt kỹ thuật là cơ cấu lại các nhóm nợ của doanh nghiệp thì chưa giải quyết được căn bản vấn đề, trong đó không loại trừ khả năng sau thời gian cơ cấu lại nợ mà các doanh nghiệp vẫn không thể trả được nợ thì khả năng nợ xấu sẽ lại tăng lên.
Nhận thức rõ xử lý nợ xấu cần có sự vào cuộc của toàn hệ thống chính trị, NHNN Việt Nam đã chủ động phối hợp với các bộ, ngành liên quan xây dựng, trình Bộ Chính trị thông qua và Chính phủ phê duyệt Đề án xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng vào tháng 5/2013 với 5 nhóm giải pháp tổng thể xử lý nợ xấu và phòng ngừa, hạn chế nợ xấu gia tăng trong tương lai cần triển khai từ nay đến năm 2015, gồm: Nhóm giải pháp đối với TCTD, nhóm giải pháp đối với khách hàng của TCTD, nhóm giải pháp về cơ chế chính sách, nhóm giải pháp về thanh tra, giám sát và giải pháp thành lập Công ty Quản lý tài sản của các TCTD Việt Nam (VAMC) với sự tham gia rộng rãi của hệ thống các TCTD, khách hàng vay vốn và các cấp, các ngành, chính quyền các địa phương.
Trước khi Đề án xử lý nợ xấu được ban hành, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã chủ động chỉ đạo toàn ngành Ngân hàng phát huy nội lực để triển khai quyết liệt các giải pháp tự xử lý nợ xấu, gồm: Cơ cấu lại nợ, tích cực thu nợ, xử lý tài sản bảo đảm; bán nợ; sử dụng dự phòng rủi ro để xử lý rủi ro để xử lý nợ; tiết giảm chi phí, hạn chế tăng lương, thưởng, thù lao, chia cổ tức, lợi nhuận để tập trung trích lập dự phòng rủi ro;... Các giải pháp này cùng với kết quả ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát, tháo gỡ khó khăn, hỗ trợ thị trường của Chính phủ và các cấp, các ngành đã đem lại kết quả quan trọng bước đầu là nợ xấu được xử lý một bước, tốc độ gia tăng nợ xấu giảm dần từ cuối năm 2012.
Như vậy, giải pháp cơ cấu lại nợ theo Quyết định số 780/QĐ-NHNN ngày 23/4/2012 của Ngân hàng Nhà nước không phải là giải pháp duy nhất để xử lý nợ xấu, nhưng đây là một trong các giải pháp quan trọng, phù hợp với điều kiện thực tế của thị trường, của nền kinh tế nước ta, góp phần kiềm chế nợ xấu gia tăng và xử lý được một khối lượng nợ xấu rất lớn, trong khi vẫn không làm hạn chế khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp trong điều kiện nền kinh tế gặp nhiều khó khăn, khả năng trả nợ của khách hàng vay bị suy giảm (một số trường hợp bị suy giảm nghiêm trọng) và việc huy động nguồn tài chính từ bên ngoài để xử lý nợ xấu không thuận lợi. Thông qua biện pháp cơ cấu lại thời hạn trả nợ đối với khách hàng gặp khó khăn tạm thời nhưng có phương án tái cơ cấu, khắc phục khó khăn và có khả năng, triển vọng vượt qua khó khăn, một khối lượng lớn dư nợ tín dụng được giữ nguyên nhóm đã góp phần hỗ trợ giảm bớt khó khăn tài chính cho doanh nghiệp do không phải trả lãi phạt và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp tục có thể vay vốn ngân hàng. Đến nay, tổng số nợ các tổ chức tín dụng đã cơ cấu lại khoảng 300.000 tỷ đồng, chiếm 10% tổng dư nợ, trong đó khoảng 60% các khoản nợ nếu không được cơ cấu lại đã trở thành nợ xấu. Nếu không thực hiện giải pháp này thì nợ xấu đã tăng thêm trên 6%.
Mặc dù các biện pháp tự xử lý nợ xấu của TCTD, trong đó có biện pháp cơ cấu lại nợ theo Quyết định 780/QĐ-NHNN đã mang lại những kết quả tích cực và thực sự có ý nghĩa đối với cả doanh nghiệp và ngân hàng, nhưng các giải pháp này chưa bảo đảm nợ xấu của các TCTD được xử lý một cách vững chắc, triệt để, đồng thời ngăn chặn hoàn toàn nguy cơ nợ xấu gia tăng trở lại nếu các giải pháp khác về kinh tế vĩ mô, cơ cấu lại doanh nghiệp, xử lý hàng tồn kho, phát triển thị trường bất động sản… như đã nêu tại Đề án xử lý nợ xấu không được triển khai đồng bộ, có hiệu quả.
Chính vì vậy, ngay sau khi Đề án xử lý nợ xấu được ban hành, NHNN đã: (1) Chủ động đề nghị các Bộ, ngành và địa phương triển khai các nhiệm vụ, giải pháp theo trách nhiệm đã được phân công; (2) Ban hành và thực hiện Kế hoạch hành động triển khai Đề án xử lý nợ xấu của các TCTD và Đề án thành lập Công ty Quản lý tài sản của các TCTD Việt Nam (VAMC). Một số kết quả bước đầu trong triển khai Đề án như sau:
(i) Ngày 26/7/2013, VAMC đã chính thức đi vào hoạt động với nguyên tắc lấy thu bù chi, không vì mục tiêu lợi nhuận, công khai, minh bạch và hạn chế rủi ro, chi phí trong xử lý nợ xấu. Hành lang pháp lý liên quan đến xử lý nợ xấu qua VAMC đã cơ bản hoàn thành. Đồng thời, NHNN đã tích cực chỉ đạo các TCTD rà soát, lập danh sách các khoản nợ xấu đủ điều kiện và hoàn chỉnh các hồ sơ đề nghị bán nợ cho VAMC. Tính đến ngày 31/10/2013, VAMC đã mua được tổng số nợ xấu của 14 ngân hàng với số dư nợ gốc 14.019 tỷ đồng và giá mua là 11.119 tỷ đồng. Dự kiến đến cuối năm 2013, VAMC sẽ mua được tối thiểu 30-35 nghìn tỷ đồng nợ xấu.
Việc VAMC mua được nợ xấu và tiếp nhận ngày càng nhiều đề nghị bán nợ tự nguyện từ nhiều ngân hàng bao gồm NHTM Nhà nước, NHTM cổ phần, trong đó có nhiều NHTM có tỷ lệ nợ xấu dưới 3% chứng tỏ các TCTD đã sẵn sàng bán nợ xấu cho VAMC và tâm lý e ngại của các TCTD trong việc bán nợ xấu đã được xóa bỏ đáng kể khi các TCTD đã hiểu được rõ ràng hơn những lợi ích đem lại của việc tham gia xử lý nợ xấu qua VAMC.
(ii) Mặc dù gặp rất nhiều khó khăn nhưng các TCTD tiếp tục tích cực thực hiện tiết giảm chi phí hoạt động, hạn chế chia cổ tức, lợi nhuận, nâng cao chất lượng hoạt động tín dụng, kiểm soát chặt chẽ rủi ro tín dụng, tích cực gia tăng trích lập dự phòng rủi ro và chủ động xử lý một khối lượng lớn nợ xấu bằng nguồn dự phòng rủi ro; tiếp tục thực hiện biện pháp cơ cấu lại thời hạn trả nợ đối với khách hàng có khả năng phục hồi sản xuất kinh doanh, góp phần hỗ trợ giảm bớt khó khăn tài chính cho doanh nghiệp do không phải trả lãi phạt và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp tục có thể vay vốn ngân hàng, đồng thời góp phần kiềm chế nợ xấu gia tăng. NHNN tiếp tục tăng cường công tác thanh tra, giám sát chất lượng tín dụng và việc chấp hành các quy định của pháp luật về hoạt động ngân hàng của các TCTD, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của TCTD.
Tính đến cuối tháng 9/2013, tổng nợ xấu nội bảng của toàn hệ thống ngân hàng chiếm 4,62% tổng dư nợ, tăng 20,20% so với cuối năm 2012; tốc độ tăng nợ xấu bình quân trong 9 tháng đầu năm 2013 đã giảm so với năm 20121. Trong đó, nếu không thực hiện Quyết định số 780/QĐ-NHNN và không xử lý bằng dự phòng rủi ro trong năm 2012 và 9 tháng đầu năm 2013 thì nợ xấu toàn hệ thống các TCTD đến cuối tháng 9/2013 lên tới 12,7%.
Bên cạnh đó, để thực trạng nợ xấu của hệ thống ngân hàng được phản ánh chính xác hơn, phù hợp hơn với thông lệ và chuẩn mực quốc tế, ngày 21/01/2013, Ngân hàng nhà nước đã ban hành Thông tư 02/2013/TT-NHNN quy định về phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn như hiện nay, việc áp dụng Thông tư này có thể gây thêm nhiều khó khăn cho tổ chức tín dụng và khách hàng vay vốn. Vì vậy, được sự chấp thuận của Thủ tướng Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước đã cho phép lùi thời điểm hiệu lực của Thông tư này từ ngày 01/6/2013 sang 01/06/2014. Khi Thông tư 02/2013/TT-NHNN có hiệu lực thì Quyết định số 780 nêu trên sẽ hết hiệu lực thi hành và nợ xấu của ngành Ngân hàng sẽ được phản ánh chính xác hơn, phù hợp hơn với thông lệ và chuẩn mực quốc tế theo đúng quy định của Thông tư.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tin tưởng rằng, nếu 5 nhóm giải pháp xử lý nợ xấu đồng bộ nêu trên được hệ thống các TCTD, khách hàng vay vốn và các cấp, các ngành, chính quyền các địa phương triển khai mạnh mẽ, quyết liệt thì sẽ thực hiện được mục tiêu phấn đấu đến năm 2015 xử lý được cơ bản số nợ xấu hiện nay, kiểm soát có hiệu quả và nâng cao chất lượng tín dụng để góp phần thực hiện thành công mục tiêu của Đề án Cơ cấu lại hệ thống các TCTD giai đoạn 2011-2015, góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội đất nước.
2. Về ý kiến của Đại biểu đề nghị cho biết kết quả và hiệu quả của việc xử lý sở hữu chéo giữa các ngân hàng? Vừa qua đã phát hiện và xử lý các sai phạm (nếu có) như thế nào?
Sở hữu chéo, đầu tư chéo trong hệ thống các TCTD gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực như làm gia tăng rủi ro hệ thống, tạo điều kiện cho các hành vi chuyển vốn lòng vòng, tăng vốn điều lệ không thực chất và một số hậu quả khác. Hiện tượng này có ở hầu hết các hệ thống tài chính trên thế giới với quy mô, mức độ phức tạp và biện pháp quản lý, kiểm soát khác nhau. Tại Việt Nam, sở hữu chéo, đầu tư chéo trong hệ thống TCTD đang có xu hướng diễn biến phức tạp, tiềm ẩn rủi ro và ảnh hưởng đến an toàn hoạt động của từng TCTD nói riêng cũng như toàn hệ thống TCTD nói chung, gây cản trở nhất định đến quá trình cơ cấu lại hệ thống các TCTD.
Nhận thức rõ vấn đề này, Luật Các TCTD năm 2010 đã quy định: Các TCTD không được phép sở hữu cổ phần lẫn nhau (Khoản 5 Điều 129); các công ty con, công ty liên kết của một TCTD không được góp vốn, mua cổ phần của chính TCTD đó (Khoản 2 Điều 135). Tuy nhiên do yếu tố lịch sử, trên thực tế, hiện vẫn còn một số TCTD góp vốn tại nhiều TCTD khác hoặc có sở hữu cổ phần lẫn nhau (xảy ra từ trước khi Luật Các TCTD năm 2010 có hiệu lực) hoặc có một số trường hợp TCTD thông qua các công ty con của mình sở hữu cổ phần của TCTD khác (gọi chung là các TCTD “có liên quan”).
Cùng với quá trình cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước đã tiến hành thanh tra, giám sát toàn diện hoạt động của các TCTD và đã khái quát được đầy đủ thực trạng sở hữu chéo tại các TCTD. Theo đó, sở hữu chéo trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam là vấn đề có tính lịch sử và cần được xử lý từng bước, triệt để và bằng nhiều giải pháp đồng bộ. Thực tế hiện nay đang tồn tại 6 cặp ngân hàng sở hữu chéo trực tiếp lẫn nhau; 34 TCTD có cổ đông một chiều là TCTD khác, trong đó một số NHTMCP có một số cổ đông là TCTD khác. Tình trạng sở hữu chéo giữa các ngân hàng, mặc dù mới chỉ ở mức qui mô nhỏ, song đã có những tác động tiêu cực đến tình hình hoạt động của các tổ chức tín dụng này và toàn hệ thống ngân hàng.
Để hạn chế và tiến tới chấm dứt tình trạng sở hữu chéo trong hệ thống các TCTD, NHNN đã xác định mục tiêu xử lý sở hữu chéo là góp phần bảo đảm cho hoạt động của các TCTD an toàn, lành mạnh và minh bạch; phản ánh đúng thực chất năng lực tài chính của TCTD và hệ thống các TCTD; hạn chế tối đa tác động tiêu cực của sở hữu chéo tới an toàn hoạt động ngân hàng, góp phần thực hiện thành công Đề án Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011-2015. Quan điểm xử lý sở hữu chéo là thận trọng, có lộ trình để giữ ổn định từng TCTD và hệ thống các TCTD; giải pháp xử lý phải toàn diện bao gồm sửa đổi, hoàn thiện cơ chế, chính sách để hạn chế sở hữu chéo và quy định an toàn hoạt động ngân hàng; xử lý đồng bộ, toàn diện nhưng có tính đến đặc điểm của từng TCTD cụ thể. Trên cơ sở đó, NHNN đã và đang triển khai đồng bộ các giải pháp sau:
- Tăng cường công tác thanh tra, giám sát, rà soát, chấn chỉnh các trường hợp vi phạm các quy định tại Khoản 5 Điều 129, Khoản 2 Điều 135 Luật các TCTD năm 2010 và các quy định có liên quan đến vấn đề sở hữu chéo của các TCTD. Xây dựng lộ trình giảm sở hữu vốn lẫn nhau giữa các TCTD; tạo điều kiện cho các TCTD thoái vốn ở các TCTD và các công ty con, công ty liên kết hoạt động không có hiệu quả.
- Xác định nguồn lực tài chính của các cổ đông của TCTD khi tham gia góp vốn, mua cổ phần tại TCTD: Để đảm bảo nguồn vốn của các cổ đông là cá nhân, tổ chức đầu tư vào TCTD là hợp pháp và phản ánh đúng thực chất năng lực tài chính của họ, khi xem xét việc tăng vốn điều lệ của các TCTD, NHNN tăng cường công tác xác minh nguồn tiền của các cổ đông và người có liên quan khi tham gia góp vốn, mua cổ phần tại các TCTD (thông qua các hồ sơ chứng minh năng lực tài chính và quan hệ tín dụng tại các TCTD).
- Giám sát chặt chẽ quan hệ tín dụng của các đối tượng có sở hữu chéo: NHNN giám sát chặt chẽ quan hệ tín dụng của những cổ đông và người có liên quan tại các TCTD có liên quan để một mặt đánh giá khả năng tài chính của cổ đông; mặt khác, ngăn chặn, phát hiện và xử lý tình trạng thao túng, chi phối ngân hàng dẫn đến vi phạm giới hạn cấp tín dụng cho cổ đông và người liên quan.
- Phối hợp chặt chẽ với Ủy ban chứng khoán theo dõi, giám sát việc mua bán, chuyển nhượng cổ phần trên thị trường chứng khoán.
- Trong các phương án tái cơ cấu của các TCTD, NHNN yêu cầu TCTD vi phạm các quy định về sở hữu chéo, đầu tư, giới hạn sở hữu vốn và cấp tín dụng cũng như các quy định an toàn khác phải có biện pháp xử lý.
- Yêu cầu các doanh nghiệp nhà nước, tổng công ty nhà nước xây dựng lộ trình thoái vốn đầu tư trong lĩnh vực ngân hàng.
- Xây dựng các quy trình nhằm xử lý, ngăn chặn, phòng ngừa việc sở hữu chéo, đầu tư chéo (dự kiến ban hành trong tháng 11/2013).
Với các biện pháp toàn diện như trên, tình trạng sở hữu chéo trong hệ thống các TCTD đang từng bước được xử lý. Trong đó, các trường hợp cổ đông lớn của một số Ngân hàng TMCP vi phạm về sở hữu cổ phần đã phải thực hiện thoái vốn để bảo đảm thực hiện đúng quy định của pháp luật; đồng thời, các ngân hàng này phải xây dựng và triển khai Phương án cơ cấu lại ngân hàng để khắc phục triệt để các vi phạm, tồn tại trong tổ chức, hoạt động, nhất là vấn đề vi phạm quy định về sở hữu cổ phần.
Trong thời gian tới, cùng với quá trình cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng, tình trạng sở hữu cổ phần lẫn nhau của các TCTD sẽ được từng bước xử lý dứt điểm, phù hợp với quy định pháp luật.