I. Nhà nước quản lý thống nhất thị trường vàng và tổ chức đấu giá vàng là quyết định cấp thiết
Tại Việt Nam, giữ vàng là hiện tượng khá phổ biến trong dân chúng, bởi: (i) Tập quán truyền thống giữ vàng làm của hồi môn và thừa kế; (ii) Lạm phát cao người dân coi vàng như là một kênh đầu tư an toàn và hiệu quả; (iii) Các sản phẩm tài chính khác để bảo toàn và sinh lợi giá trị vốn như chứng khoán, công cụ phái sinh chưa phát triển, thị trường đầu tư tài chính còn thiếu minh bạch; (iv), Khu vực nông thôn chiếm hơn 60% dân số của cả nước chưa tiếp cận được các kênh đầu tư hiện đại nên xem vàng là một kênh đầu tư sinh lợi quan trọng. Lợi dụng thực tế này, cùng với diễn biến bất ổn, phức tạp của thị trường vàng trong những năm gần đây, hoạt động đầu cơ trục lợi đã phát triển nhanh, làm lũng đoạn thị trường vàng, giá vàng liên tục tăng cao và chênh lệch lớn so với giá vàng thế giới. Những tổ chức, cá nhân đầu cơ đã thổi giá, dìm giá vàng để kiếm lời, sau đó tìm đến nơi cất trữ cuối cùng là dân chúng. Hậu quả là gây áp lực lên tỷ giá, dự trữ ngoại hối, một khối lượng ngoại tệ lớn chảy ra nước ngoài để nhập vàng,
Để khắc phục tồn tại trên, ổn định thị trường tiền tệ, ngày 03/4/2012 Chính phủ ban hành Nghị định số 24/2012/NĐ-CP về Quản lý hoạt động kinh doanh vàng. Theo đó, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) là cơ quan quản lý thống nhất các hoạt động kinh doanh vàng, quản lý sản xuất vàng miếng, xuất khẩu và nhập khẩu vàng nguyên liệu để sản xuất vàng miếng. Triển khai thực hiện Nghị định số 24/2012/NĐ-CP, NHNN đã ban hành thông tư 06/2013/TT-NHNN ngày 12/03/2013 về việc hướng dẫn hoạt động mua, bán vàng miếng trên thị trường trong nước và Quyết định 563/QĐ-NHNN ngày 18/03/2013 về quy trình mua bán vàng miếng.
Trước khi có chính sách đấu thầu vàng miếng, thị trường vàng Việt Nam đã trải qua rất nhiều cơn sốt vàng. Vì vậy, mục tiêu lớn nhất mà chính sách đấu thầu vàng miếng của NHNN hướng đến là thông qua đấu thầu bán vàng miếng để tăng cung cho thị trường, từ đó bình ổn thị trường thị trường vàng đang bị đầu cơ lũng đoạn. NHNN bình ổn thị trường vàng bằng cách tổ chức đấu thầu bán vàng miếng ra thị trường thông qua các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp đã được cấp phép nhằm tạo sự lan tỏa, tạo nguồn cung cho thị trường.
II. Những kết quả bước đầu
Khi triển khai thực hiện Nghị định số 24/2012/NĐ-CP và tổ chức đấu thầu vàng miếng, có không ít ý kiến quan ngại, nghi ngờ về tính hiệu quả của chính sách này. Tuy nhiên, sau hơn một năm thực hiện, kết quả tích mang lại đạt hơn cả mong đợi:
Thứ nhất, hoạt động đấu thầu vàng của NHNN đã ổn định được thị trường vàng, giảm thiểu ảnh hưởng tiêu cực của các cú sốc về giá vàng thế giới đối với nền kinh tế
Giai đoạn 2010 – 2012 thị trường vàng diễn biến hết sức phức tạp. Giá vàng liên tục đảo chiều với biên độ lớn, gây nên những cú sốc giá. Giá vàng nhiều thời điểm tăng nghẹt thở. Đỉnh giá cao nhất đến mốc 49 triệu đồng/lượng vào tháng 8/2011 thì giá vàng mới dừng lại và từ từ giảm xuống, tăng hơn 12 triệu đồng so với đầu năm 2011. Thống kê cho thấy năm 2011 là năm thứ 11 giá vàng tăng liên tiếp và cũng là năm vàng đã có quá nhiều biến động, vượt qua tầm kiểm soát. Giá vàng trong nước nhiều lúc bỏ xa với giá thế giới tới trên 3 triệu đồng/lượng. NHNN không có cách gì để hạ giá vàng trong nước xuống ngoài việc tuyên bố trấn an và cuối cùng cho nhập khẩu vàng. Tuy nhiên, cơn sốt vàng năm 2011 chủ yếu do giá vàng thế giới tăng nhanh kéo theo giá vàng trong nước tăng mạnh.
Năm 2012 thị trường ghi nhận 2 cơn sốt tăng giá vào thời điểm tháng 8 và tháng 11 do các ngân hàng đóng trạng thái vàng của các ngân hàng thương mại – một hoạt động gây rủi ro, mất an toàn của hệ thống ngân hàng. Đầu tháng 8/2012, dòng tiền ồ ạt đổ vào thị trường đã đẩy giá mặt hàng này tăng nhanh từng ngày, trái ngược với tình cảnh ảm đạm như các kênh đầu tư khác cùng thời điểm đó. Giá tăng mạnh vượt qua mốc 43 triệu đồng/lượng chỉ trong một thời gian ngắn rồi đứng ở mức cao, dù diễn biến giá vàng trên thị trường thế giới đã bớt “nóng”. Từ cuối tháng 10 kéo sang tháng 11, thị trường vàng trong nước thêm một lần nữa lại “dậy sóng”. Cơn sốt vàng lần này chủ yếu là do các NHTM đẩy mạnh mua để thực hiện quy định của Nghị định 24/2012/ NĐ-CP. Dù có những cơn sốt giá, nhưng giá vàng năm 2012 vẫn không chạm đỉnh kỷ lục của năm 2011 (49 triệu đồng/lượng). Giá vàng xác lập đỉnh trong năm 2012 đạt mức xấp xỉ 48,5 triệu đồng/lượng (vào trung tuần tháng 10, đầu tháng 11). Thị trường vàng cũng không chứng kiến cảnh người dân xếp hàng mua bất chấp giá vàng tăng phi mã và vô lý như năm 2011. Đây là thành quả của việc tổ chức thực hiện tốt Quyết định 563/QĐ-NHNN về quy trình mua bán vàng miếng của NHNN.
Biểu đồ 1: Giá vàng trong nước giai đoạn 2010 – 2012
(Nguồn : sjc.com.vn)
Đến năm 2013, giá vàng giảm dần, không còn các đợt sốt như những năm trước. Giá vàng SJC phiên đầu năm được niêm yết ở giá 46,34 - 46,74 triệu đồng/lượng (mua – bán), đến phiên cuối năm 2013 giảm về còn 34,70-34,78 triệu đồng/lượng. Như vậy, sau 1 năm, giá vàng SJC giảm 11,64 triệu đồng/lượng chiều mua vào, và bán ra giảm 11,96 triệu đồng/lượng
Biểu đồ 2: Giá vàng trong nước năm 2013
(Nguồn : sjc.com.vn)
Có thể nói, việc tổ chức đấu thầu vàng miếng của NHNN, đã tác động đến thị trường vàng. Xu thế rõ nét của năm 2013 là giá vàng giảm khá nhanh và không có các cú sốc, mặc dù mức giảm còn thấp hơn giá vàng thế giới. Đây cũng là sự ghi nhận tích cực về sự quyết liệt của cơ quan quản lý mà trực tiếp là NHNN. Chính sách đấu thầu vàng miếng cùng với một loạt các quy định nghiêm ngặt của NHNN đã có tác động tích cực trong việc ổn định thị trường vàng trong nước.
Thứ hai, việc tổ chức tốt đấu thầu vàng miếng góp phần ổn định tỷ giá
Quan sát diễn biến thị trường vàng cho thấy giá vàng ảnh hưởng lớn đến tỷ giá. Trước năm 2009, thị trường vàng trong nước chưa có nhiều biến động lớn. Việc mua bán vàng của người dân chủ yếu là cho tích lũy, trang sức, hiện tượng đầu cơ, thu gom chưa nhiều. Thị trường vàng cũng không ảnh hưởng nhiều đến tỷ giá ngoại tệ trên thị trường ngoại hối. Những năm đó, giá vàng trong nước luôn bám sát, cân bằng và có nhiều lúc thấp hơn giá vàng thế giới. Từ cuối năm 2009, giá vàng mới có biến động mạnh. Phiên giao dịch cuối năm 2009, vàng đạt mức 1.096,20 USD/ounce, tăng 24,8% trong năm 2009 và là mức tăng giá mạnh nhất trong vòng 3 thập kỷ. Năm 2010, giá vàng thế giới biến động mạnh, phiên giao dịch kết thúc năm 2010 là 1.405,6 USD/ounce, tăng so với phiên cuối năm 2009 là 28,25%. Giá vàng trong nước cũng biến động theo và bắt đầu tạo ra làn sóng đầu cơ vàng, mà chủ yếu là vàng miếng SJC. Do cầu tăng nên chênh lệch giá vàng miếng và vàng thế giới cao, dẫn đến hiện tượng gom USD trên thị trường tự do để nhập lậu vàng nguyên liệu về đặt, đổi gia công vàng miếng SJC làm cho thị trường ngoại tệ tự do tăng bất thường kéo thị trường ngoại hối nhà nước rối loạn.
Hoạt động đầu cơ vàng làm méo mó thị trường vàng, tạo ra các cơn sốt vàng, ảnh hưởng xấu đến tỷ giá ngoại hối, gây bất ổn hệ thống ngân hàng, nền tài chính quốc gia, bất ổn cục bộ kinh tế. Từ khi Nhà nước thống nhất quản lý thị trường vàng theo Nghị định số 24/2012/NĐ-CP và đấu thầu vàng miếng theo Quyết định số 563/QĐ-NHNN, tỷ giá ổn định. Nhờ thị trường vàng ổn định, năm 2014 NHNN không phải tổ chức đấu thầu bán vàng miếng, góp phần hạn chế việc sử dụng ngoại tệ của quỹ bình ổn tỷ giá và giá vàng để nhập khẩu vàng trên thị trường quốc tế. Nếu so với năm 2013, NHNN phải chi một khối lượng lớn ngoại tệ để nhập gần 70 tấn vàng để chuyển thành vàng miếng bán đầu thầu, thì mới thấy được tác động của chính sách đấu thầu vàng miếng khi mà độ trễ của chính sách này đã phát huy tác dụng. Đặc biệt, chính sách định giá vàng ở mức cao hơn so với giá thế giới khi đấu thầu vàng miếng đã xóa bỏ cơ bản hiện tượng tích trữ ngoại tệ để nhập lậu vàng. Kể từ cuối năm 2013 đến nay, giá vàng thế giới tăng, giảm khá phức tạp cả về biên độ và tần suất. Tuy nhiên, tại những thời điểm giá vàng có biến động lớn, tỷ giá vẫn khá ổn định, không giao động theeo giá vàng như những năm trước đó.
Thứ ba, chính sách đấu thầu vàng miếng góp phần chống lạm phát
Mặc dù tỷ giá và giá vàng không có mối quan hệ trực tiếp trong rổ hàng hóa để tính chỉ số CPI, nhưng ảnh hưởng dán tiếp của nó đến lạm phát là khá lớn. Tỷ giá và giá vàng trong nước ổn định là cơ sở để ổn định giá máy móc thiết bị và nguyên vật liệu nhập khẩu phục vụ sản xuất, qua đó, ổn định giá hàng hóa và chống lạm phát. Cùng với nhiều giải pháp đồng bộ khác, việc ổn định thị trường vàng thông qua hoạt động đầu thầu đã giúp lạm phát trong các năm 2012, 2013 ở mức 6,81% và 6,04%; 6 tháng đầu năm năm 2014 lạm phát là 1,38%, thấp nhất kể từ năm 2002 đến nay. Thành công trong việc chống lạm phát qua 3 năm 2012-2014 đã phá vỡ được qui luật lạm phát giảm 2 năm thì tăng nhanh năm tiếp theo của tiền đồng Việt Nam. So với năm 2012, chỉ số giá tiêu dùng CPI biến động qua các tháng từ đầu năm 2013 đến nay ở mức thấp hơn và biên độ giao động ổn định hơn (xem Biểu đồ 03). Như vậy có thể nói rằng, việc thực hiện chính sách đấu thầu vàng miếng đã góp phần hiệu quả trong việc ổn định lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô.
Biểu đồ 3: Chỉ số CPI so với tháng trước của các năm 2012 - 2014
Nguồn: Tổng cục Thống kê
Thứ tư, đấu thầu vàng miếng giúp thị trường vàng hoạt động minh bạch, ngăn chặn có hiệu quả nạn đầu cơ, lũng đoạn thi trường vàng
Thông qua chính sách bán đấu thầu vàng miếng, NHNN đã điều tiết được thị trường vàng, tăng nguồn cung vàng, giúp cho các TCTD hoàn thành việc tất toán vàng theo quy định của NHNN. Hoạt động đấu thầu vàng miếng đảm bảo tính công khai, minh bạch, bình đẳng về quyền lợi của các thành viên tham gia, không bao cấp, không bù lỗ, tuân thủ đúng quy định của pháp luật và bảo đảm lợi ích của Nhà nước. Để ngăn chặn hiện tượng đầu cơ, làm giá trên thị trường, hàng ngày NHNN theo dõi, giám sát chặt chẽ báo cáo của các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp về tình hình sử dụng vàng miếng mua từ NHNN, trong đó các đơn vị báo cáo chi tiết về mục đích sử dụng, các khoản đã bán cho từng đối tượng tại mức giá và khối lượng cụ thể.
Tóm lại, sau một thời gian Chính Phủ và NHNN tổ chức thực hiện đấu thầu vàng miếng đã mang lại kết quả tích cực, đưa thị trường vàng đi vào ổn định. Quyền sở hữu, tích trữ, mua, bán vàng miếng hợp pháp của người dân được bảo đảm, thị trường vàng đã được sắp xếp lại một cách cơ bản, trật tự, kỷ cương trên thị trường đã được xác lập, tạo tiền đề phục vụ tốt hơn cho nhu cầu của người dân. Sự công khai, minh bạch của hoạt động đấu thầu vàng đã giải tỏa sức ép các yếu tố tâm lý về sự khan hiếm vàng giả tạo, cũng như các hoạt động đầu cơ, buôn lậu, găm giữ vàng. Qua đó, bảo vệ lợi ích chính đáng và lâu dài của người tiêu dùng và của Nhà nước./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1/ Julian D.W. Phillips, kim loại quí và căn cứ phân tích kỹ thuật (Gold Forecaster – Precious Metals and the Vaiidity of Technical Analysis – Part 1, Feb 2011)
2/ Nicolas Gregory Mankiw, có nên đầu tư vàng không (bài viết trên Báo trí thức trẻ)
3/ http://giavang.com.vn/market/bieu-do-gia-vang/
5/ www.sbv.gov.vn
TS. Nguyễn Mạnh Hùng
Viện Chiến lược Ngân hàng