Trong báo cáo mới nhất về triển vọng kinh tế thế giới, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) đã đưa ra dự báo khá lạc quan về diễn biến lạm phát trong tương lai với nhận định, lạm phát trong năm 2016 bắt đầu có dấu hiệu tăng trở lại, chấm dứt thời kỳ lạm phát thấp kéo dài. Tuy nhiên, IMF vẫn lo ngại về nguy cơ thế giới có thể rơi vào bẫy giảm phát.
Tại các nước phát triển, những yếu kém kinh tế kéo dài và giá cả hàng hóa giảm thấp đã khiến giá cả hàng tiêu dùng trong năm 2015 chỉ tăng 0,3%, mức thấp nhất kể từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009. Trong sáu tháng đầu năm 2016, lạm phát đã tăng 0,5%, trong đó lạm phát lõi (lạm phát không tính đến giá năng lượng và thực phẩm) cao hơn lạm phát cơ bản (lạm phát tính đến tất cả các loại hàng hóa và dịch vụ), nhưng có sự khác biệt giữa các nền kinh tế chủ chốt. Dấu hiệu lạm phát trong sáu tháng đầu năm 2016 và những yếu tố tác động là một trong những cơ sở quan trọng để IMF nâng dự báo lạm phát trong thời gian tới. Cụ thể là, lạm phát năm 2016 sẽ tăng 0,8%, sau đó tiếp tục tăng trong vài năm tới, khi giá chất đốt tăng nhẹ và chênh lệch sản lượng giảm dần, có thể đạt mục tiêu đề ra vào năm 2020.
Tại các nước đang phát triển và mới nổi (không kể Argentina và Venezuela), lạm phát năm 2016 lại giảm xuống mức 4,5%, sau khi tăng 4,7% trong năm 2015. Lạm phát tăng thấp phản ánh tác động giảm dần của những đợt phá giá gần đây, riêng lạm phát tại Venezuela trong năm nay có thể lên tới 500%.
Tại Mỹ, giá cả hàng tiêu dùng được dự báo sẽ tăng mạnh, từ 0,1% trong năm 2015 lên 1,2% trong năm nay và tăng 2,3% trong năm 2017. Lạm phát tăng dần phản ánh tác động giảm dần của các nỗ lực giảm lạm phát trong những năm trước vốn đã đẩy USD lên giá trong năm 2015 và giá chất đốt giảm mạnh, cũng như những kỳ vọng về lạm phát trong giai đoạn trung hạn.
Lạm phát cũng tăng nhẹ tại khu vực euro, nhưng rất chậm và chỉ tăng lên 0,3% trong năm nay, sau khi giảm về mức 0% trong năm 2015. Dự kiến, lạm phát sẽ có xu hướng tăng dần, nhưng đến năm 2021 vẫn thấp hơn mục tiêu do Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) đề ra. Tương tự, lạm phát tại Nhật Bản tiếp tục tăng chậm và thấp hơn mục tiêu đề ra trong giai đoạn dự báo, khi kỳ vọng lạm phát tăng chậm. Tại Vương quốc Anh, xu hướng mất giá của bảng Anh sẽ đẩy lạm phát lên khoảng 0,7% trong năm nay và 2,5% trong năm 2017, sau đó sẽ giảm dần về mức mục tiêu 2% do Ngân hàng Trung ương (NHTW) đề ra.
Tại hầu hết những nước phát triển khác, lạm phát vẫn tiếp tục xu hướng tăng chậm. Tại Hàn Quốc, Thụy Điển, Đài Loan, lạm phát được kỳ vọng tăng nhẹ trong năm nay và hướng tới mục tiêu đề ra trong những năm tới. Singapore và Thụy Sỹ tiếp tục một năm giảm phát mặc dù thấp hơn năm trước, sau đó sẽ tăng dần trong giai đoạn dự báo.
Tại Trung Quốc, lạm phát được kỳ vọng tăng 2,1% trong năm 2016 và tăng 3% trong giai đoạn trung hạn do đầu tư vào khu vực công nghiệp giảm dần và giá cả hàng hóa không còn chịu áp lực giảm mạnh như những năm qua. Tại một số nước mới nổi hàng đầu khác như Brazil, CHLB Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, lạm phát vẫn cao hơn mục tiêu do NHTW đề ra, nhưng sẽ giảm dần khi các biện pháp phá giá không còn phát huy tác dụng. Trái lại, lạm phát tại Mêxicô được dự báo tăng như mục tiêu do NHTW đề ra, trong khi lạm phát tại Hungary và Ba Lan được kỳ vọng sẽ phục hồi chậm từ mức thấp trong năm 2015. Tại một số nền kinh tế hàng đầu tại khu vực cận Sahara, lạm phát tăng trở lại mức 2 con số do đồng bản tệ mất giá quá mức.
Mặc dù lạm phát tăng, song những kỳ vọng về lạm phát thay đổi rất khiêm tốn, dẫn đến giả thiết về hiệu quả yếu ớt của các biện pháp chính sách tiền tệ trong việc thúc đẩy lạm phát để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.
Có nhiều cách diễn giải khác nhau về lạm phát thấp, nhưng không phải là lý do đáng lo ngại. Trên thực tế, lạm phát giảm tạm thời do giá dầu giảm khi cung cầu thay đổi đã mang lại lợi ích cho nhiều nền kinh tế. Tuy nhiên, lạm phát thấp kéo dài sẽ làm suy giảm lòng tin của doanh nghiệp và người tiêu dùng về xu hướng lạm phát trong tương lai, có thể dẫn đến những tác động tiêu cực.
Lạm phát thấp kéo dài làm tăng lo ngại khi một cú sốc đảo ngược nào đó sẽ làm giảm mặt bằng giá cả và đẩy nền kinh tế vào bẫy giảm phát, mặc dù cơ chế này hầu như không diễn ra tự động, và các NHTW có thể hạn chế được nguy cơ này.
Trong thời kỳ lạm phát thấp, những cú sốc giảm phát nhẹ cũng có thể dẫn đến sự suy giảm giá cả của các loại hàng hóa và dịch vụ. Khi kỳ vọng là giá cả sẽ tiếp tục giảm, các tổ chức kinh tế sẽ hạn chế chi tiêu, nhất là đối với hàng hóa lâu bền, đồng thời tăng cường nắm giữ tiền mặt cho đến khi lãi suất tăng. Tiêu dùng và đầu tư sẽ rất dè dặt, dẫn đến suy giảm tổng cầu. Đến lượt nó, tổng cầu giảm sẽ làm trầm trọng thêm áp lực giảm phát. Sau đó, chu kỳ giảm phát có thể xuất hiện, với nhu cầu yếu ớt và giảm phát sẽ gây tác động qua lại giữa các nền kinh tế. Trong ngữ cảnh đó, phản ứng về giá cả và sản lượng sẽ không ổn định, nếu chính sách tiền tệ khó phát huy tác dụng do lãi suất quá thấp.
Một môi trường lạm phát tăng quá thấp có thể làm tăng chi phí đáng kể cho nền kinh tế, cho dù có thể tránh được bẫy giảm phát. Lạm phát không đạt mục tiêu đề ra trong nhiều năm liên tiếp sẽ dẫn đến những đồn đoán trên thị trường về khả năng NHTW sẽ chấp nhận lạm phát thấp thêm một thời gian, làm giảm những kỳ vọng về lạm phát trong giai đoạn trung hạn. Chi phí chủ yếu của môi trường lạm phát thấp này là chính sách tiền tệ chỉ mang lại hiệu quả yếu ớt, lạm phát thấp cản trở hiệu lực của chính sách tiền tệ trong việc vực dậy nhu cầu trong nền kinh tế. Trong môi trường lạm phát bình thường, NHTW có thể giảm lãi suất chính sách để khuyến khích đầu tư và tiêu dùng, nhưng nếu lạm phát và lãi suất đều đứng ở mức thấp, NHTW không còn dư địa để giảm lãi suất thực, cho dù đã phải áp dụng các công cụ chính sách tiền tệ đặc biệt.
Môi trường lạm phát thấp cũng có thể dẫn đến hậu quả là thất nghiệp tăng, một khi nhu cầu chuyển hướng giảm. Khi nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ giảm, các doanh nghiệp sẽ tìm cách giảm chi phí, nhưng do giá cả và lương thường rất khó điều chỉnh giảm, nên doanh nghiệp thường phải cắt giảm lao động.
Xuân Thanh
Nguồn: IMF