a) Tên Đề tài: Hoạt động tài chính ngầm (Shadow Banking), tác động của nó đến an toàn hệ thống ngân hàng và biện pháp phòng ngừa - mã số DTNH.11/2015
b) Tổ chức chủ trì: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
c) Chủ nhiệm và người tham gia chính:
- Chủ nhiệm: TS. Nguyễn Vân Hà - Phó Chủ nhiệm Khoa Quản trị kinh doanh, Học viện Ngân hàng.
- Thư ký: TS. Trần Thị Xuân Anh - Chủ nhiệm bộ môn kinh doanh chứng khoán, Học viện Ngân hàng.
- Các thành viên tham gia:
d) Mục tiêu của nhiệm vụ:
- Nghiên cứu khái niệm, bản chất của ngân hàng ngầm, tác động của nó đến an toàn hệ thống ngân hàng; tình hình hoạt động ngân hàng ngầm của các nước trên thế giới.
- Đánh giá tình hình hoạt động ngân hàng ngầm tại Việt Nam và những rủi ro tiềm ẩn đối với an toàn hệ thống ngân hàng.
- Đề xuất khuyến nghị liên quan đến hoạt động ngân hàng ngầm tại Việt Nam.
đ) Thời gian bắt đầu và thời gian kết thúc:
- Thời gian bắt đầu: Tháng 02/2015.
- Thời gian kết thúc: Tháng 05/2016.
e) Kinh phí thực hiện: 200 triệu đồng.
g) Kết quả thực hiện:
Khái niệm hoạt động Ngân hàng ngầm hay còn gọi là ngân hàng bóng hay tài chính ngầm (Shadow Banking) đang trở thành một vấn đề thu hút sự chú ý của thị trường tài chính quốc tế, đặc biệt ngay sau sự sụp đổ dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 – 2009 và của Lehman Brothers. Hoạt động Ngân hàng ngầm là những giao dịch được phép, mang tính chất ngân hàng do các định chế tài chính phi ngân hàng thực hiện nhưng chưa nằm trong quy chế ngân hàng. Các định chế này cung cấp dịch vụ cho vay dưới hình thức sản phẩm phái sinh, xuất hiện trên thị trường phi tập trung (OTC) và không có quy chuẩn. Việc chuyển đổi kỳ hạn, tín dụng và thanh khoản tại ngân hàng ngầm được thực hiện mà không có sự tiếp cận nguồn thanh khoản của ngân hàng trung ương hoặc các bảo đảm tín dụng công. Để đảm bảo an toàn tài chính cho hệ thống ngân hàng, việc xây dựng lộ trình quản lý hoạt động ngân hàng ngầm là cần thiết nhằm tránh khả năng bị tụt hậu so với các nước trên thế giới, đồng thời giám sát tốt các định chế tài chính để đưa nó trở về khuôn khổ.
Nhằm nghiên cứu và đánh giá thực trạng hoạt động ngân hàng ngầm trên thế giới cũng như tại Việt Nam, từ đó góp thêm tiếng nói phản biện cho các định chế tài chính, giúp các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý có cơ sở vững chắc hơn trong việc ra quyết địnhđể quản lý hoạt động ngân hàng ngầm, đề tài DTNH.11/2015 “Hoạt động tài chính ngầm (shadow banking), tác động của nó đến an toàn hệ thống ngân hàng và biện pháp phòng ngừa” được kết cấu thành 03 chương với nội dung nghiên cứu cụ thể như sau:
Chương 1 nghiên cứu tổng quan các vấn đề cơ sở lý luận về hoạt động ngân hàng ngầm (shadow banking) và những tác động đến an toàn hệ thống ngân hàng, bao gồm các vấn đề tổng quan; đo lường quy mô hoạt động; tác động đến an toàn hệ thống ngân hàng; các nhân tố ảnh hưởng; hoạt động ngân hàng ngầm trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
Nghiên cứu tại Chương 1 cho thấy, trong khi việc tăng cường điều tiết là cần thiết, chính phủ cũng nên thận trọng không tạo ra quá nhiều rào cản và hạn chế trong hệ thống này do có thể ảnh hưởng tiêu cực đến các tổ chức khác như một số các ngân hàng nước ngoài và các ngân hàng ngầm sẽ trở nên thận trọng và khôn ngoan hơn trong các hoạt động cho vay.
Hơn nữa, nếu chính phủ hạn chế các hoạt động tạo ra tín dụng ở một phần của hệ thống ngân hàng ngầm, có khả năng nhu cầu vốn sẽ dẫn đến những mánh khóe để lách các quy định này. Chính phủ vì thế nên tập trung cải thiện tính minh bạch trong hệ thống ngân hàng ngầm, phát triển các tổ chức và quy ước nhằm hỗ trợ tốt hơn việc định giá rủi ro và tự do hóa toàn bộ hệ thống tài chính.
Đối với các hoạt động ngân hàng ngầm đang diễn ra, chính phủ cũng cần có các giải pháp cụ thể để kiểm soát các hoạt động này, bao gồm: hoat động chứng khoán hóa, đòn bảy cho vay, hoạt động mua lại (repo)... Chính phủ cần tăng cường khung giám sát đối với các trung gian tài chính phi ngân hàng tăng mức an toàn, nhằm giảm tác động xấu đến thị trường tài chính và nền kinh tế; Kiểm soát chặt chẽ và liên tục các hoạt động, dịch vụ và đối tượng cho vay nặng lãi.
Chương 2 của đề tài nghiên cứu về tình hình hoạt động ngân hàng ngầm tại Việt Nam và những rủi ro tiềm ẩn đối với an toàn hệ thống ngân hàng trong nước. Theo kết quả nghiên cứu cho thấy không giống như ở các nước, hoạt động ngân hàng ngầm thường gắn với hoạt động chứng khoán hoá và với sự tham gia của hệ thống các định chế tài chính phi ngân hàng. Hoạt động ngân hàng ngầm tại Việt Nam bắt nguồn từ cách thức hệ thống NHTM huy động vốn theo cách phi truyền thống, hoặc những hoạt động tín dụng quy mô nhỏ tại các tổ chức tài chính như công ty chứng khoán. Mặt khác, quy mô hoạt động ngân hàng ngầm Việt Nam đo lường trên các nguồn dữ liệu chính thức có thể thu thập được, so với các nước trong khu vực và trên thế giới chưa phải là cao.
Điều đáng lo ngại trong vấn đề hoạt động ngân hàng ngầm Việt Nam hiện nay là những hoạt động tín dụng xuất phát từ khu vực phi chính thức. Những phân tích thực tiễn cho thấy một lượng lớn dòng tín dụng đang được luân chuyển trong nền kinh tế dưới các hình thức công ty tài chính “đen”, các hiệu cầm đồ, hoạt động tín dụng của công ty bảo hiểm, tài chính vi mô phi chính thức như chơi hụi, họ… Quy mô hoạt động của khu vực này hiện chưa có số liệu thống kê chính thức và thực tế cũng rất khó đo lường. Ở một số quốc gia, các phương pháp ước lượng được áp dụng để đo lường đánh giá dòng tiền từ khu vực này, song tính hiệu quả vẫn chưa cao. Do vậy, việc đánh giá mức độ tác động đến nền kinh tế, đặc biệt đến an toàn hệ thống ngân hàng vẫn còn nhiều thách thức.
Chương 3 nghiên cứu về các biện pháp quản lý hoạt động ngân hàng ngầm ở Việt Nam, bao gồm: xu hướng quản lý hoạt động ngân hàng ngầm trên thế giới; sự cần thiết phải quản lý hoạt động ngân hàng ngầm và các biện phápquản lý hoạt động ngân hàng ngầm ở Việt Nam. Nghiên cứu tại chương 3 cho thấy mặc dù hoạt động ngân hàng ngầm một cách chính thức chưa phải là nguy cơ lớn gây tổn hại cho nền kinh tế nói chung và hệ thống ngân hàng thương mại nói riêng. Tuy nhiên, ở một mức độ nhất định hoạt động này sẽ có xu hướng gia tăng và nếu không có những biện pháp quản lý chặt chẽ, những rủi ro từ hoạt động ngân hàng ngầm sẽ không hề nhỏ. Đặc biệt, dưới áp lực của hội nhập kinh tế, các vấn đề giám sát và quản lý hoạt động ngân hàng ngày càng chặt chẽ, việc tăng cường quản lý hoạt động ngân hàng ngầm tại Việt Nam là cần thiết.
Nghiên cứu cũng cho rằng hệ thống trung gian tài chính, dù là ngân hàng truyền thống hay ngân hàng ngầm sẽ liên tục có những thay đổi nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng về các công cụ huy động vốn và sản phẩm tín dụng để đảm bảo sự kết nối hiệu quả hơn, nhanh nhạy hơn và an toàn hơn giữa nguồn tiết kiệm với các hoạt động đầu tư của doanh nghiệp trong nền kinh tế và an toàn tài chính chung của hệ thống tài chính. Các biện pháp quản lý hoạt động ngân hàng ngầm sẽ bao gồm các biện pháp quản lý đối với các NHTM và các biện pháp quản lý đối với các định chế tài chính phi ngân hàng. Các giải pháp đề xuất bao gồm: Tăng cường khung giám sát hệ thống tài chính; Củng cố mạng lưới an toàn tài chính quốc gia; Thiết lập cơ chế ứng phó sớm và can thiệp sớm cho trường hợp mất an toàn tài chính của hệ thống chung; Hoàn thiện và duy trì các bộ tiêu chí đánh giá phân loại các định chế tài chính trung gian; Hợp tác với các nước trong khu vực và trên thế giới.
Đề tài được Hội đồng tư vấn đánh giá nghiệm thu kết quả thực hiện xếp loại Giỏi.