Từ đầu tháng 8/2017, đồng tiền ảo Bitcoin được chia tách thành hai loại tiền ảo Bitcoin và Bitcoin Cash. Sau thời gian đó, đồng tiền ảo Bitcoin tiếp tục tăng giá mạnh, dẫn đến những đồn đoán khác nhau về vai trò của đồng tiền điện tử này trong tương lai.
Theo dữ liệu của Coindesk, ngày 14/8/2017, đồng tiền ảo Bitcoin tiếp tục lập kỷ lục mới 4.348,23 USD, sau khi tăng lên đỉnh cao 4.225,40 USD trong ngày trước đó. So với đầu năm, giá Bitcoin đã tăng trên 320%.
Giá Bitcoin tăng cao cũng đánh thức giá trị của hàng loạt loại tiền điện tử khác. Điều này khiến một số nhà đầu tư lo ngại, bong bóng tăng giá của tiền điện tử sẽ nổ tung. Những người nghi ngờ cho rằng, Bicoin và những đồng tiền ảo khác không có lợi ích như tiền tệ, do giá tiền ảo lên xuống quá mức và phần lớn thương nhân không chấp nhận, nó chỉ có tác dụng trong hoạt động đầu cơ.
Những người ủng hộ đồng tiền điện tử cho rằng, năm 2017 mới chỉ là sự khởi đầu của hoạt động đầu cơ do tin tưởng vào giá trị vô hạn của tiền điện tử, sự hỗ trợ của công nghệ mới sẽ đảm bảo giá trị lâu dài của tiền ảo.
Thực tế đã ghi nhận một số dấu hiệu tiếp cận đồng tiền ảo như: Ethereum được Liên hiệp Quốc thử nghiệm để làm phương tiện phân phối trợ cấp cho người tỵ nạn Syria, tiền ảo Ripple được Ngân hàng Trung ương (NHTW) Vương quốc Anh thử nghiệm thành công để làm phương tiện thanh toán giữa các hệ thống thanh toán. Sau Bitcoin và một số đồng tiền ảo khác, cơ quan quản lý thị trường tài chính Thụy Sỹ “bật đèn xanh” cho ngân hàng tư nhân (Falcon Private Bank) trong việc quản lý tài sản trên nền tảng công nghệ blockchain.
Ngoài ra phải kể đến niềm tin của nhà đầu tư, đặc biệt là nhận định của Ronnie Moas (người sáng lập công ty nghiên cứu Standpoint Research) cho rằng, Bitcoin sẽ chạm mức giá 5.000 USD vào cuối năm 2018.
Theo dữ liệu của Coinmarketcap, các đồng tiền ảo đang có tổng giá trị vào khoảng 120 tỷ USD, trong đó đồng Bitcoin chiếm khoảng 46%. Đây là thay đổi chóng vánh so với đầu năm, khi tổng giá trị của các đồng tiền ảo chỉ vào khoảng 17,5 tỷ USD và Bitcoin chiếm tới 90%. Gần một ngày sau khi chia tách, Bitcoin Cash đạt giá trị trên 12 tỷ USD. Bitcoin, được hình thành vào năm 2009, là đồng tiền thành công nhất và lớn nhất với tổng giá trị vốn hóa thị trường trên 54 tỷ USD. Trong năm nay, giá Bitcoin đã tăng khoảng 225%, vượt xa bất kỳ đồng tiền truyền thống nào. Đứng thứ hai là tiền ảo Ethereum, với tổng giá trị hiện nay vào khoảng 28 tỷ USD, do nhu cầu về đồng tiền này đã tăng trên 3.000 lần trong năm nay.
Tiền điện tử được biết đến nhờ giao dịch bảo đảm và an toàn, được thiết kế cho mục đích bảo mật, cho phép giấu tên các giao dịch ngang hàng giữa những cá nhân sử dụng tiền điện tử, không cần đến NHTW. Tiền ảo sử dụng công nghệ phân phối blockchain, lưu giữ và xử lý giao dịch, nghĩa là không thể sao chép hay sử dụng quá một lần.
Năm 2017 chứng kiến tốc độ tăng trưởng không có tiền lệ của tiền điện tử trên thị trường chưa điều chỉnh này, mỗi tháng có hàng chục đồng tiền ảo mới được xuất hiện dưới hình thức chào bán ban đầu (initial coin offering - ICO). Tốc độ tăng giá nhanh chóng của đồng tiền ảo đã lôi kéo thị trường, nhiều nhà đầu tư háo hức tham gia với hy vọng là sẽ giàu có một cách nhanh chóng. Một số đồng tiền ảo khác như Dash, Monero, Z-cash cũng bắt đầu có giá trị thực tế, khi một số người ICO thậm chí với mức độ ẩn danh cao hơn so với Bitcoin.
Đây là những yếu tố hỗ trợ Bitcoin tiếp tục tăng giá mạnh trong thời gian tới. Tuy nhiên, nguyên nhân cơ bản về sự xuất hiện ồ ạt của nhiều đồng tiền ảo mới là do chưa có quy định điều chỉnh và quản lý hoạt động phát hành ICO, dẫn đến sự bùng nổ trong năm nay của tiền điện tử. Sự thiếu vắng các quy định điều chỉnh đã khuyến khích hàng loạt startup chuyên nghiệp về tiền ảo sử dụng ICO để gọi vốn, điều này càng khiến nhiều doanh nghiệp và nhà đầu tư sốt ruột. Tính đến giữa tháng 7/2017, khoảng 1,1 tỷ USD đã được phát hành dưới dạng ICO, gấp khoảng 10 lần so với cùng kỳ năm 2016. Không giống như nghiệp vụ chào bán lần đầu ra công chúng (IPO) trên thị trường chứng khoán truyền thống là, người mua cổ phiếu sẽ sở hữu cổ phần, người mua token từ ICO sẽ được nhận các tài sản ảo gắn liền với hoạt động kinh doanh của công ty phát hành, và các tài sản này chỉ lên giá nếu kế hoạch kinh doanh khả thi.
Liên quan đến vai trò của tiền ảo trong tương lai, trang Daily Reckoning dẫn quan điểm của James Rickards (tác giả cuốn sách nổi tiếng: Các cuộc chiến tranh tiền tệ - Currency Wars) cho rằng, USD cũng là một dạng tiền ảo, có điều là nó được phát hành bởi một NHTW là Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), trong khi Bitcoin do tư nhân phát hành. Hầu hết các giao dịch bằng USD đều được tiến hành thông qua các hệ thống kỹ thuật số. Qua đó, khách hàng có thể thanh toán hóa đơn trực tuyến, trả tiền bằng thẻ và nhận tiền gửi trực tiếp vào tài khoản ngân hàng, tất cả đều dùng tới kỹ thuật số và được mã hóa bằng kỹ thuật giống như của Bitcoin.
Sự khác biệt ở đây là việc sở hữu USD kỹ thuật số được chứng nhận bởi các định chế đáng tin cậy như ngân hàng, công ty môi giới, công ty phát hành thẻ tín dụng. Trong khi đó, quyền sở hữu Bitcoin là điều mà chỉ có người dùng mới biết, và được ẩn sau mã chuỗi khối (blockchain).
Theo James Rickards, sự tồn tại của Bitcoin và những loại tiền ảo khác đang đặt ra những thách thức nhất định đối với hệ thống tiền tệ hiện tại. So với những loại tiền tệ khác như euro, yên nhật, USD cũng dao động nhưng rất nhỏ. Trong khi đó, giá trị tính bằng Bitcoin biến động không ngừng, tăng từ khoảng 100 USD lên 3.500 USD trong vài năm qua. Một giải pháp tiềm năng cho vấn đề biến động giá Bitcoin là kết nối giá Bitcoin với giá vàng theo một tỷ lệ cố định. Điều này đòi hỏi phải có sự đồng thuận trong cộng đồng Bitcoin, cũng như cần một nhà tài trợ sẵn sàng tạo ra một thị trường vàng vật chất theo giá trị đã được thỏa thuận trong Bitcoin.
James Rickards nhận định, loại Bitcoin được hậu thuẫn bằng vàng này có thể trở thành một đồng tiền dự trữ, đặc biệt nếu nó được hỗ trợ bởi các cường quốc vàng như CHLB Nga và Trung Quốc. Cả hai quốc gia này đều đang tìm cách thoát khỏi hệ thống tài chính quốc tế quá dựa vào USD như hiện nay, khi mới đây đang xúc tiến các kế hoạch gọi vốn để thúc đẩy hoạt động khai thác tiền ảo. Đây cũng là hai trong số rất ít quốc gia có thế mạnh về công nghệ khai thác tiền ảo, với những dàn máy tính đặc biệt dựa trên những bộ chip có mức tiêu hao năng lượng tối thiểu. Trong số này, Công ty Bitmain Technologies của Trung Quốc là một trong những đơn vị hàng đầu trong việc sản xuất những loại thiết bị này. Tại CHLB Nga, Công ty Khai thác tiền ảo Nga (Russian Miner Coin - RMC) đang chuẩn bị cho một đợt chào bán tiền ảo ban đầu tới 100 triệu USD để thúc đẩy hoạt động khai thác tiền ảo. RMC đang dự định sử dụng các chip bán dẫn do Tập đoàn Công nghệ Bitfury thiết kế (vốn ban đầu được sử dụng trong vệ tinh) để giảm thiểu điện năng tiêu thụ trong hoạt động khai thác tiền ảo. Bitfury được thành lập bởi Valery Vavilov, chuyên sản xuất thiết bị khai thác tiền ảo và điều hành những trung tâm quy mô lớn tại Georgia và Iceland, Bitfury cũng là một đối thủ lớn của Bitmain.
Kinh tế khó khăn, tham vọng làm giàu từ lượng vốn ít ỏi ban đầu, kỳ vọng cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ giúp tiền ảo lên ngôi, khi nhiều người kỳ vọng về những chuyển biến lớn trong việc nâng cấp hệ thống tiền ảo như giá trị tiền ảo sẽ ổn định dần, khả năng chuyển đổi nhanh sang vàng và những tài sản khác, xu hướng thay đổi hệ thống tiền tệ quốc gia khi thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng tăng.
Bất chấp biến động của Bitcoin gấp khoảng 10 lần vàng hoặc cao hơn, nhiều nhà đầu tư đang tìm đến tiền ảo. Những người ủng hộ loại tiền này coi đây là biện pháp bảo vệ, có thể chống lại những biến động thị trường do động thái từ các NHTW hoặc bất ổn chính trị. Tiền ảo cũng được coi là một phương tiện để bảo vệ các khoản tiết kiệm tại những nước có lạm phát cao, đồng bản tệ suy yếu hoặc chế độ kiểm soát vốn ngặt nghèo. Trên thực tế, tiền ảo mới ở trong giai đoạn phát triển ban đầu, chưa có chế tài quản lý phù hợp, nên các nhà đầu cơ tranh thủ khai thác và kỳ vọng sẽ nhanh chóng thu những khoản lợi nhuận kếch xù từ mảng kinh doanh này.
Đối với tiền ảo, một số vấn đề đáng quan tâm là khả năng chuyển đổi sang tiền thật, giá lên xuống mạnh, nguy cơ sàn giao dịch bị đánh sập (như sàn giao dịch vàng) và người tham gia sẽ trắng tay, nhưng nhà cái hầu như đều phủi trách nhiệm, chưa kể sự tấn công của hacker. Liên quan đến vấn đề này, phải làm chủ được công nghệ khai thác tiền ảo thì mới có hy vọng giành chiến thắng trên thị trường tiền ảo. Tham gia kinh doanh tiền ảo, các chuyên gia tiền tệ và công nghệ có cơ hội thử nghiệm và thi thố tài năng, nhưng lợi thế vẫn thuộc về những công ty công nghệ và quốc gia sở hữu công nghệ khai thác tiền ảo.
Để xác định vai trò và vị thế của tiền ảo trong tương lai, cần đối chiếu với cơ sở lý thuyết về tiền tệ, đây là bả bối rất quan trọng. Theo kinh tế chính trị học của Karel Mark, tiền tệ có ba chức năng cơ bản:
Chức năng thứ nhất: Tiền tệ là thước đo giá trị (standard of value) - đo lường và biểu hiện giá trị của hàng hóa khác;
Chức năng thứ 2: Tiền tệ là phương tiện trao đổi (medium of exchange) - tiền tệ làm môi giới cho quá trình trao đổi hàng hóa;
Chức năng thứ 3: Tiền tệ là phương tiện thanh toán (standard of deferred payment) - có tác dụng bổ sung cho quá trình trao đổi. Chức năng này đòi hỏi tiền tệ phải có sức mua ổn định và tương đối bền vững theo thời gian;
Chức năng thứ 4: Phương tiện tích lũy (store of value or store of purchasing power) - tiền tệ tạm thời rút khỏi lưu thông, chuẩn bị cho nhu cầu chi tiêu trong tương lai;
Chức năng thứ 5: Tiền tệ thế giới (world currency). Tiền tệ thực hiện chức năng tiền tệ thế giới khi tiền tệ thực hiện bốn chức năng thước đo giá trị, phương tiện trao đổi, phương tiện thanh toán, phương tiện tích lũy ở phạm vi ngoài quốc gia. Nói cách khác, đồng bản tệ của quốc gia nào đó được nhiều nước trên thế giới tin dùng và sử dụng.
Theo kinh tế học hiện đại, tiền tệ có ba chức năng cơ bản: thước đo giá trị; phương tiện thanh toán; dự trữ giá trị. Trong đó, chức năng “dự trữ giá trị” đóng vai trò quyết định. Về điểm này, một đồng bản tệ, có giá trị tương đối ổn định và có tính thanh khoản cao sẽ chiếm ưu thế trên thị trường, và trở thành đồng tiền ưu chuộng trên thị trường quốc tế. Dưới giác độ tài chính, với chức năng dự trữ giá trị, tiền tệ là tài sản có mức độ rủi ro thanh toán dự kiến bằng không, và người nắm giữ (sở hữu) tiền tệ tin tưởng tuyệt đối vào bên phát hành. Đồng thời, tin tưởng vào năng lực của bên phát hành trong việc duy trì giá trị danh nghĩa của công cụ thanh toán, cũng như năng lực bảo toàn giá trị thực tế tương lai của tài sản.
Theo quy mô phát hành, tiền ảo mới được sử dụng trong phạm vi hẹp, phục vụ mục đích thanh toán tạm thời nhằm tiết kiệm chi phí và đảm bảo hiệu quả kinh tế. Khó có thể thay thế được tiền truyền thống do phải có NHTW của một quốc gia có tiềm lực kinh tế mạnh, đảm bảo ổn định thị trường trong trường hợp xảy ra khủng hoảng và những cú sốc tài chính lớn. Ngoài ra, đồng tiền đó phải có tính thanh khoản cao, có khả năng chuyển đổi nhanh, và là nơi trú ẩn trong trường hợp có biến động lớn, điều này đòi hỏi phải có sự bảo lãnh (mặc dù không công bố chính thức) của NHTW.
Một đặc điểm quan trọng đối với các doanh nghiệp và cá nhân là, đồng tiền đó phải có mức giá ổn định, được thị trường chấp nhận, nhất là trong thanh toán thương mại và đầu tư vật chất. Trải qua gần một thế kỷ qua, USD là loại tiền tệ được cả thế giới biết đến, hầu như tất cả các doanh nghiệp và cá nhân đều ưu tiên sử dụng USD, kể cả tại những quốc gia thù địch với Hoa Kỳ. Trong thị trường cạnh tranh lành mạnh và không có bất kỳ biện pháp hỗ trợ chính sách nào, doanh nghiệp thường chỉ muốn sử dụng một loại ngoại tệ trong thanh toán hàng hóa xuất nhập khẩu, như thế sẽ giảm thiểu chi phí tiền bạc và tiết kiệm thời gian.
Trong thời gian gần đây, một số quốc gia có nền kinh tế lớn mong muốn và dốc sức thay thế USD, nhưng mọi nỗ lực dường như đều thất bại. Vì thế, khả năng Bitcoin hay một loại tiền ảo nào đó thay thế USD trong tương lai vẫn là mục tiêu quá xa vời, nếu không nói là ảo tưởng.
Xuân Thanh (Nguồn: Bloomberg, CNBC, Coinmarketcap, Daily Reckoning, Marketwatch)