Điểm nhấn kinh tế - tài chính 9 tháng năm 2015 (Số 20/2015)

Điểm nhấn kinh tế - tài chính 9 tháng năm 2015

TS. Nguyễn Minh Phong, ThS. Đặng Thị Hương Giang1

 

GDP tăng 3 quý liên tiếp, vượt mức mong đợi

Điểm nhấn tích cực nổi bật là so với cùng kỳ năm 2014, tổng sản phẩm trong nước (GDP) 9 tháng năm 2015 ước tính tăng 6,50% (quý I tăng 6,12%; quý II tăng 6,47%; quý III tăng 6,81%). Trong đó, nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 2,08%; công nghiệp và xây dựng tăng 9,57%; dịch vụ tăng 6,17%.

Nông nghiệp có mức tăng thấp nhất 1,77%, do khó khăn từ thời tiết cực đoan, giá cả đầu vào và thị trường đầu ra.

Ngành công nghiệp tăng cao nhất 9,69%, (công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 10,15%). Ngành xây dựng tăng 9,00%, cao nhất trong 5 năm gần đây. Chỉ số tiêu thụ toàn ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tháng 8/2015 tăng 1% so với tháng trước, tăng 13,3% so với cùng kỳ năm trước và tính chung 8 tháng qua tăng tới 13,2% so với cùng kỳ năm 2014. Số lao động đang làm việc trong các DN công nghiệp tại thời điểm 01/9/2015 tăng 7,1% so với cùng thời điểm năm trước. Kết quả điều tra trên 4000 DN ngành công nghiệp chế biến - chế tạo của Tổng cục Thống kê công bố ngày 24/8 cũng cho thấy tín hiêu lạc quan, với 80% số DN trả lời, thì trên 80% khẳng định tình hình hoạt động của DN mình quý III tốt hơn quý II và khoảng 87 - 90% tin rằng hoạt động của họ quý IV sẽ tốt hơn quý III cả về sản lượng, công suất, đơn hàng xuất khẩu, giá cả, thị trường tiêu thụ, lượng hàng tồn kho và lao động…

Trong thời gian qua, công tác xúc tiến đầu tư được tăng cường; giá xăng, dầu giảm; giá thành nguyên, vật liệu xây dựng ổn định tạo thuận lợi cho các chủ đầu tư đẩy nhanh tiến độ thi công các công trình, dự án; chính sách tài chính, tiền tệ tạo điều kiện cho các DN tiếp cận vốn, mở rộng và phát triển sản xuất kinh doanh.

 

Thị trường tài chính ổn định, nợ xấu được kiểm soát dưới 3%

Trong 3 quý đầu năm 2015, việc kiểm soát nợ xấu tín dụng ở Việt Nam đang có nhiều động thái tích cực theo hướng cơ cấu và quy mô nợ xấu được nhận diện chính xác và đầy đủ hơn, giảm về tỷ lệ và gia tăng các biện pháp xử lý quyết liệt, toàn diện và mang tính thị trường hơn.

Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), cuối tháng 6/2015, tổng dư nợ tín dụng với nền kinh tế là 4.282.604 tỷ đồng, tăng 7,86% so với cuối năm 2014; tổng nợ xấu các tổ chức tín dụng (TCTD) là hơn 159.313 tỷ đồng, chiếm tỷ lệ 3,72%, tức giảm so với mức 4,17% cùng kỳ năm trước và cũng thấp hơn tỷ lệ 3,81% tại cuối tháng 3/2015, càng thấp so với mức 17,21% tại tháng 9/2012. Đặc biệt, từ tháng 3/2015, số liệu nợ xấu giữa các TCTD báo cáo và số liệu giám sát của NHNN đã trùng khớp nhau hơn, nhờ áp dụng các quy định an toàn về cấp tín dụng, chuẩn mực mới chặt chẽ hơn về phân loại nợ, trích lập dự phòng rủi ro và mua, bán, xử lý nợ xấu (Thông tư 02/2013/TT-NHNN ngày 21/01/2013 và Thông tư 09/2014/TT-NHNN ngày 18/03/2014). Từ năm 2011 đến 15/6/2015, cả nước đã giảm 15 TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và đã xử lý được 70% tổng số nợ xấu được xác định tại thời điểm tháng 9/2012. Tính thanh khoản và ổn định của các TCTD được cải thiện rõ rệt, trên 90% TCTD kỳ vọng dư nợ tín dụng tăng và rủi ro tín dụng không đổi hoặc giảm trong quý tới. Nhờ vậy, tỷ lệ nợ xấu của toàn hệ thống ngân hàng vào cuối tháng 9/2015 được kỳ vọng ở mức 2,49%, thấp hơn so với mục tiêu 3% vào cuối năm 2015 mà Chính phủ và NHNN đặt ra.

Kết quả trên là hội tụ của nhiều nỗ lực, trong đó có việc tăng cơ hội đầu tư và giảm nhẹ chi phí kinh doanh cho DN (DN) nhờ phát triển thể chế, cải thiện môi trường đầu tư, nhất là giảm thuế, giảm mặt bằng lãi suất cho vay xuống mức chỉ bằng khoảng 40% nửa cuối năm 2011 và hàng loạt biện pháp mới, nổi bật: Tạm dừng cấp phép thành lập ngân hàng và TCTD mới; nới “room” tỷ lệ sở hữu cổ phần và nới lỏng định mức và điều kiện sở hữu bất động sản cho người nước ngoài và người Việt Nam định cư ở nước ngoài muốn đầu tư hoặc sinh sống ở Việt Nam; gia tăng kiểm soát giảm thiểu quy mô, mặt trái của tình trạng sở hữu chéo và tình trạng sở hữu cổ phần vượt tỷ lệ cho phép, tăng sự minh bạch trong hoạt động kinh doanh ngân hàng; thúc đẩy các hoạt động sáp nhập, hợp nhất, mua lại các TCTD trên nguyên tắc tự nguyện và bắt buộc theo quy định của pháp luật, trong đó có cả việc NHNN mua lại 3 NHTM với giá 0 đồng trong năm 2015 (Ngân hàng TMCP Đại Dương - OceanBank - ngày 25/4; Ngân hàng TMCP Xây dựng Việt Nam - VNBC - ngày 5/3 và Ngân hàng TMCP Dầu khí toàn cầu - GPBank - ngày 7/7) vì lợi ích ổn định vĩ mô và của người dân; khuyến khích mua bán nợ và công cụ nợ phái sinh trên thị trường thứ cấp; mở rộng khả năng cho các công ty mua bán nợ (VAMC) tiến hành mua - bán nợ xấu theo đúng giá trị và cơ chế thị trường. Các tập đoàn và DNNN được phép linh hoạt bán nợ, bán cổ phần thoái vốn đầu tư ngoài ngành theo giá trị thị trường; tăng trần hạn mức tín dụng và cho phép khoanh nợ, giãn nợ và xóa một số khoản nợ xấu, mở rộng cho vay và nới lỏng hơn điều kiện vay (trong đó, có cho vay tín chấp), giúp các DN - con nợ tiếp tục và mở rộng kinh doanh, tăng thu nhập trả nợ xấu...

Thực tế trong nước và thế giới cho thấy, trong nền kinh tế thị trường nợ là căn bệnh mãn tính, đồng hành cùng mọi quốc gia và DN; ngày càng có sự tác động tương hỗ giữa nợ xấu và nợ “đẹp”, giữa nợ công và nợ tư. Nợ xấu có nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, là thước đo năng lực và hiệu quả quản lý nhà nước, môi trường và hoạt động kinh doanh. Nợ xấu có thể gây ra những hệ lụy bất ổn to lớn, vượt kiểm soát cả vĩ mô và vi mô, cả về kinh tế, xã hội và chính trị; đặc biệt không có ngoại lệ đổ vỡ cho bất cứ quốc gia, DN nào, dù trước đó từng giàu có và mạnh mẽ đến đâu… Vì vậy, kiểm soát nợ xấu đòi hỏi cần các giải pháp đồng bộ, chủ động và linh hoạt, sự phối hợp chặt chẽ giữa các giải pháp thị trường và quản lý nhà nước đặc thù, phù hợp với cam kết hội nhập, các quy chuẩn, tiêu chí và thông lệ quốc tế; chú ý tới tác động hai mặt, cũng như những lạm dụng có thể khi triển khai trên thực tế; coi trọng sự giám sát và phản biện xã hội để thông tin và kiểm soát chặt chẽ hơn, cảnh báo sớm và chính xác hơn, xử lý nghiêm khắc hơn, đề cao trách nhiệm của cả DN và các TCTD, bảo đảm hài hòa các lợi ích và sự phát triển lành mạnh nền kinh tế nói chung và thị trường nợ nói riêng.

Những động thái quyết liệt tái cơ cấu và kiểm soát nợ xấu nêu trên đã giúp hoạt động tài chính, ngân hàng và bảo hiểm tăng 6,7% so với cuối năm 2014. Thị trường tài chính - tiền tệ trong năm 2015 cũng ghi nhận những quyết sách lớn của NHNN về điều chỉnh tỷ giá và biên độ tỷ giá đồng USD so với VND; đồng thời hạ trần lãi suất tiền gửi bằng USD. Từ 28/9, trần lãi suất gửi USD với cá nhân từ 0,75%/năm hạ xuống còn 0,25%/năm và tiền gửi bằng USD của các tổ chức sẽ không còn được hưởng lãi. Đồng thời, NHNN tái khẳng định tiếp tục phối hợp đồng bộ các biện pháp và công cụ chính sách tiền tệ, trong đó có không điều chỉnh tỉ giá USD/VND từ nay đến cuối năm và thậm chí cả đầu năm 2016; cũng như sẵn sàng bán ngoại tệ can thiệp khi cần thiết nhằm đảm bảo cân đối cung cầu ngoại tệ. Đây là quyết định khá mạnh của NHNN, vì lần đầu tiên, NHNN không cho các khoản tiền gửi USD tại các ngân hàng và TCTD được hưởng lãi suất, cũng như đưa lãi suất tiền gửi của người dân về mức tối thiểu và thấp nhất trong lịch sử lãi suất này. Việc này kỳ vọng sẽ làm tăng động thái bán ngoại tệ ra thị trường của các chủ sở hữu ngoại tệ để chuyển đổi sang VND hoặc vàng, hoặc để thực hiện đầu tư theo mục tiêu xác định. Nhờ đó, lượng cung USD và cân đối cung - cầu USD trên thị trường sẽ được cải thiện; đồng nghĩa với việc giúp NHNN tăng lượng mua vào và giảm áp lực bán ra USD can thiệp thị trường của NHNN sau đợt điều chỉnh tăng tỷ giá chính thức và nâng biên độ giao dịch tỷ giá VND vừa qua. Đồng thời, việc này còn giúp thực hiện mục tiêu chuyển mạnh từ giao dịch vay - mượn ngoại tệ, sang hình thức mua - bán ngoại tệ giữa các ngân hàng với các DN. Ngoài ra, việc hạ trần lãi suất tiền gửi USD sẽ là bước đệm khá khôn ngoan để khi Cục Dự trữ liên bang Mỹ (FED) sẽ tăng lãi suất đồng USD như cảnh báo, thì NHNN có thể tăng trở lại mức lãi suất USD với mức không quá cao so với lãi suất VND trong thời gian tới. Thiệt hại đối với người dân và tổ chức gửi tiền bằng USD sẽ không quá cao do hiện là thời điểm mức dư tiền gửi tiết kiệm USD thường là thấp nhất trong năm, khi mà các DN đã dùng hết USD để đầu tư từ nửa đầu năm và chưa có thu nhập mới từ USD xuất khẩu và thanh toán hợp đồng cuối năm. Hơn nữa, theo NHNN, dư nợ tín dụng bằng USD trên tổng huy động và vay USD hiện nay chỉ vào khoảng 60 - 80%, thấp hơn nhiều so với mức hơn 100% trước đây, nên không tạo biến động mạnh trên thị trường tài chính.

Tuy nhiên, NHNN cũng cần có kịch bản chủ động cho phương án xử lý hai hệ lụy có thể xẩy ra khi hạ trần lãi suất tiền gửi USD: Thứ nhất, có thể có sự chảy máu USD ra bên ngoài và giảm sút kiều hối về nước gắn với mục tiêu hưởng chênh lệch lãi suất USD trong nước và quốc tế; Thứ hai, có thể có sự gia tăng mạnh cầu về vàng buộc NHNN phải tổ chức nhập khẩu vàng để cân đối, do động thái chuyển dịch từ trữ USD sang trữ vàng, như một giải pháp tự bảo đảm an toàn tài chính của người dân và DN.

NHNN đã và đang có nhiều quyết sách lớn, táo bạo và cho đến nay, về cơ bản, là đúng hướng và thu được nhiều kết quả tích cực, được dư luận và thực tế ghi nhận trong điều hành chính sách tiền tệ và tái cơ cấu hệ thống ngân hàng và TCTD, kiểm soát nợ xấu, cân đối - cung - cầu tiền tệ trên thị trường, chú ý tới tính 2 mặt của chính sách, linh hoạt điều chỉnh chính sách tỷ giá, lãi suất và các giải pháp phối hợp đồng bộ khác, tiếp tục góp phần ổn định kinh tế vĩ mô nói chung, thị trường tài chính nói riêng.

 

Khu vực DN và thu hút FDI khởi sắc

Từ 20/8 đến 20/9, cả nước có 7042 DN thành lập mới với số vốn đăng ký là 44,5 nghìn tỷ đồng; có 1515 DN quay trở lại hoạt động, tăng 11,5% so với tháng trước; có 9439 DN gặp khó khăn phải tạm ngừng hoạt động, tăng 24,3%.

Tính chung 9 tháng, cả nước có 68347 DN đăng ký thành lập mới với tổng vốn 420,9 nghìn tỷ đồng, tăng 28,5% về số DN và tăng 31,4% về số vốn đăng ký so với cùng kỳ năm trước. Ngoài ra, có 608,9 nghìn tỷ đồng vốn đăng ký tăng thêm của các DN. Số lao động dự kiến được tạo việc làm của các DN thành lập mới là 999,3 nghìn người, tăng 25,7%. Số DN quay trở lại hoạt động là 12848, tăng 8,2%. Số DN gặp khó khăn buộc phải tạm ngừng hoạt động là 47604, tăng 15,3%. Số DN hoàn tất thủ tục giải thể, chấm dứt hoạt động sản xuất là 6962 DN, giảm 0,9%.

Quy mô và sức mua thị trường trong 3 quý vừa qua là tích cực, với tổng mức hàng hóa bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tháng 9 ước đạt 270,6 nghìn tỷ đồng, tăng 0,6% so với tháng trước và tăng 9,7% so với cùng kỳ năm trước. Vận tải hành khách ước tăng 7,5% lượt người và tăng 7,3% lượt khách.km.Vận tải hàng hóa tăng 5,8% về khối lượng và tăng 2,8% lượng tấn.km.

Theo kết quả điều tra của Tổng cục Thống kê về DN quý III so với quý trước, có trên 80 số DN đánh giá tình hình kinh doanh ổn định hoặc khả quan hơn và hơn 85% số DN đánh giá xu hướng quý IV sẽ ổn định hoặc tốt lên so với quý III. Nhìn chung, khu vực DN đang từng bước được cải thiện, thể hiện sự nỗ lực của cộng đồng DN và hiệu quả quản lý nhà nước với DN.

Khách quốc tế đến nước ta trong tháng 9 ước đạt 626,3 nghìn lượt người, giảm 5,8% so với tháng trước và tăng 8,3% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 9 tháng, khách quốc tế đến nước ta ước đạt 5689,5 nghìn lượt người, giảm 5,9% so với cùng kỳ năm trước. Năm 2015, Việt Nam đã miễn visa cho khách du lịch thêm 5 nước, tổng cộng 22 nước, tuy nhiên còn rất thấp so với các nước khu vực.

FDI 3 quý qua có sự khởi sắc mạnh mẽ cả về vốn đăng ký mới, bổ sung và thực hiện, ghi nhận sự thành công trong cải thiện môi trường đầu tư, cũng như khẳng định vị thế hấp dẫn của thị trường Việt Nam trong xu hướng chủ động hội nhập quốc tế toàn diện. Trong 3 quý, cả nước thu hút 1432 dự án mới, vốn đăng ký đạt 11,04 tỷ USD, tăng 24,3% số dự án và tăng 44,5% số vốn so với cùng kỳ năm 2014; có 461 lượt dự án tăng vốn đạt 6118,7 triệu USD. Tổng vốn đăng ký của các dự án cấp mới và vốn cấp bổ sung đạt 17,16 tỷ USD, tăng tới 53,4% so với cùng kỳ năm trước. Vốn FDI thực hiện ước đạt 9,7 tỷ USD, tăng 8,4% so với cùng kỳ năm 2014.

Vốn đầu tư toàn xã hội thực hiện 9 tháng năm 2015 theo giá hiện hành ước tính đạt 909,5 nghìn tỷ đồng, tăng 8,5% so với cùng kỳ năm trước và bằng 31,9% GDP (khu vực Nhà nước chiếm 39,1% và tăng 7,2%; khu vực ngoài Nhà nước chiếm 37,9% và tăng 8,8%; khu vực FDI chiếm 23% và tăng 10,1%).

Tổng thu NSNN đến 15/9/2015 ước bằng 70,3% và Chi NSNN ước bằng 67,7% dự toán năm. Tăng trưởng tín dụng đạt 10,78% so với thời điểm cuối năm 2014, là mức tăng trưởng cao nhất kể từ năm 2011; huy động vốn của các TCTD tăng 8,9%; tổng phương tiện thanh toán tăng 8,88%. Thanh khoản của hệ thống ngân hàng thương mại tiếp tục được cải thiện, đảm bảo khả năng thanh toán và chi trả của hệ thống. Tăng doanh thu phí bảo hiểm nhân thọ đạt trên 30%; tốc độ tăng doanh thu phí bảo hiểm phi nhân thọ hơn 12%. Trong những tháng qua, các DN bảo hiểm có nhiều cố gắng trong việc cung cấp ra thị trường những gói sản phẩm bảo hiểm mới cùng những quyền lợi hấp dẫn khách hàng. Cơ chế, chính sách trong hoạt động bảo hiểm cũng ngày càng được hoàn thiện và phù hợp hơn với mọi đối tượng tham gia.

 

Nhập siêu tăng và lạm phát thấp

Tính chung 9 tháng, kim ngạch hàng hóa xuất khẩu ước tính đạt 120,7 tỷ USD, tăng 9,6% so với cùng kỳ năm trước (loại trừ yếu tố giá đạt 125,5 tỷ USD, tăng 14% so với cùng kỳ năm trước và cao hơn mức tăng 12,6% của 9 tháng năm 2014). Khu vực kinh tế trong nước ước chiếm 29,4% tổng kim ngạch và giảm 2,7%; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) chiếm 70,6% và tăng 15,8%. Kim ngạch hàng hóa nhập khẩu ước đạt 124,5 tỷ USD, tăng 15,9%; khu vực kinh tế trong nước đạt 51,3 tỷ USD, tăng 9,7%; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đạt 73,3 tỷ USD, tăng 20,7%. Nếu loại trừ yếu tố giá, ước đạt 130,4 tỷ USD, tăng 21,4% so với cùng kỳ năm trước, cao hơn nhiều so với mức tăng 14,1% của 9 tháng năm 2014. Kim ngạch nhập khẩu nhóm hàng tư liệu sản xuất ước tính đạt 113,5 tỷ USD, tăng 17% so với cùng kỳ năm trước và chiếm 91,1% tổng kim ngạch (cùng kỳ năm 2014 chiếm 90,4%). Tính chung 9 tháng, nhập siêu ở mức 3,9 tỷ USD, bằng 3,2% tổng kim ngạch hàng hóa xuất khẩu, trong đó khu vực kinh tế trong nước nhập siêu cao ở mức 15,8 tỷ USD (cùng kỳ năm 2014 là 4,1 tỷ USD); khu vực có vốn đầu tư nước ngoài tiếp tục xuất siêu 11,9 tỷ USD (cùng kỳ năm trước là 3,7 tỷ USD). Nhập siêu từ Trung Quốc 24,3 tỷ USD, tăng 21,3%.

Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 9/2015 giảm 0,21% so với tháng trước (là tháng Chín duy nhất trong 10 năm gần đây có CPI giảm); tăng 0,4% so với tháng 12/2014 (mức tăng thấp nhất trong 10 năm gần đây); CPI bình quân 9 tháng năm nay tăng 0,74% so với bình quân cùng kỳ năm 2014. Lạm phát cơ bản tháng 9/2015 tăng 0,06% so với tháng trước và tăng 1,87% so với cùng kỳ năm trước. Lạm phát cơ bản bình quân 9 tháng năm 2015 tăng 2,15% so với bình quân cùng kỳ năm 2014. CPI 3 quý qua tăng thấp chủ yếu do nhà nước tiếp tục tiết giảm chi phí kinh doanh cho DN và kiểm soát nợ công; hạn chế đầu cơ; hàng hóa dồi dào; thu nhập người dân không có đột biến; giá các mặt hàng thiết yếu trên thế giới tương đối ổn định, trong đó giá nhiên liệu, chất đốt, sắt thép trên thị trường thế thới gần đây giảm mạnh...

Nhìn chung, Việt Nam đã ghi nhận nhiều thành tích và đang vững vàng vượt qua nhiều thách thức cả về kinh tế - xã hội trong bối cảnh có nhiều biến động phức tạp toàn cầu. Thời gian tới, cả nước sẽ có thêm nhiều tín hiệu tích cực về tăng trưởng GDP, kiểm soát lạm phát; cải thiện môi trường đầu tư - kinh doanh trong nước và phát triển kinh tế đối ngoại.

Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) ngày 22/9 đã nâng dự báo GDP Việt Nam cả năm 2015 từ mức tăng 6,1% (dự báo tháng 3/2015) lên 6,5% và năm 2016 từ 6,2% lên 6,6%. Việc cập nhật nâng dự báo này của ADB với Việt Nam là rất hiếm hoi trên thế giới, vì suốt nhiều năm qua, ADB và nhiều tổ chức quốc tế khác thường xuyên hạ mức tăng trưởng lần sau so với lần dự báo trước cho hầu hết các nước. Đây là kết quả vượt mong đợi và là năm đầu tiên trong 5 năm qua Việt Nam sẽ có mức tăng GDP vượt kế hoạch cả năm (năm 2014, Việt Nam đạt kế hoạch tăng GDP, còn 3 năm liên tiếp trước đó không đạt kế hoạch). Động lực đầu tư và cơ hội kinh doanh quý IV gắn với các ngày lễ, tết luôn cao nhất trong cả năm… tất cả đã, đang và sẽ củng cố thêm cơ sở thực tế cho dự báo lạc quan về tăng trưởng kinh tế Việt Nam cả năm 2015 trên đây của ADB…