Khủng hoảng tài chính nhìn từ giác độ thống kê

Tại Mỹ, khủng hoảng tài chính đã khiến tình hình tài chính của khu vực hộ gia đình suy giảm mạnh, nhất là tiết kiệm dân cư. Thay vào đó là sự gia tăng nợ nần của các hộ gia đình do nghiệp vụ cầm cố nhà đất gia tăng, phần lớn được hình thành từ nguồn vốn vay mượn của phần còn lại trên thế giới thông qua hệ thống ngân hàng ngầm, nó chuyển từ vị thế vay mượn ròng từ khu vực nội địa nước Mỹ sang vị thế cho vay ròng. Hoạt động ngân hàng ngầm này không truyền tải rủi ro tín dụng cầm cố và mức độ thiệt hại của người vay đến sự suy giảm giá cả nhà ở và thu nhập, không chuyển các khoản cho vay ngắn hạn sang các công cụ tài chính dài hạn.

Đây là một trong chuỗi sự kiện đòn bẩy kinh tế vĩ mô tổng thể, không cung cấp dữ liệu về mức độ tổn thương, nhất là sự gia tăng đáng kể của rủi ro tín dụng cầm cố, sự suy giảm về tiêu chí bảo lãnh, các mối liên kết giữa cho vay cầm cố mới và sự gia tăng giá cả nhà ở. Xu hướng mở rộng tài chính mua lại, sai lệch kỳ hạn và những thay đổi về điều kiện thế chấp đối với chứng khoán mới với mức độ rủi ro cao thông qua hệ thống ngân hàng ngầm đã dẫn đến hệ quả là tài chính cầm cố không bị phát hiện bởi các dữ liệu tổng thể về thương phiếu có tài sản bảo đảm hay giá trị giao dịch mua lại.

Tại Ireland, nhu cầu tín dụng trong thời kỳ trước khủng hoảng cao hơn bất kỳ quốc gia nào tại khu vực euro do những yếu tố khác nhau. Về phía cung, sự thiếu vắng rủi ro tỷ giá đã khuyến khích các ngân hàng tăng cường sử dụng nguồn vốn bên ngoài, dẫn đến tình trạng nợ nần tăng cao trong mọi khu vực kinh tế. Tuy nhiên, không thể xác định được tác động của việc phân bổ nợ nần này trong các hộ gia đình và doanh nghiệp từ giác độ dữ liệu tổng thể. Nghiên cứu về việc sử dụng tài chính hộ gia đình và điều tra tiêu dùng cho thấy, những khác biệt ban đầu về phúc lợi và nợ nần tác động đến việc truyền tải của chính sách tiền tệ (CSTT) tới nền kinh tế thực. Ngoài ra, phải kể đến một số yếu tố tác động khác như việc thường xuyên thay đổi cách tiếp cận nguồn vốn ngân hàng với những lý do khác nhau (như yêu cầu mức vốn hỗ trợ khác nhau, các loại sản phẩm cầm cố mà ngân hàng cung cấp cho người vay) có thể khiến việc truyền tải CSTT bị biến dạng nghiêm trọng.

Nguyên nhân của khủng hoảng còn bắt nguồn từ sự coi nhẹ tầm quan trọng của kế toán quốc gia trong từng khu vực. Hậu quả là, những tổn thương trong khu vực phi tài chính, nhất là khu vực hộ gia đình, đã lan truyền sang hệ thống tài chính và ngược lại, bộc lộ những khó khăn và thách thức trong việc thu thập và xử lý dữ liệu thống kê. Lý do cơ bản là thống kê tài chính còn phải bao quát toàn bộ nền kinh tế, kể cả nợ ngoại bảng và các mối liên kết hệ thống, khu vực ngân hàng ngầm và các mối liên kết của nó với khu vực tài chính chính thức và khu vực phi tài chính. Trong khi đó, hầu hết các nước còn thiếu thông tin về hệ thống “ngân hàng ngầm”, các công cụ truyền dẫn rủi ro (bao gồm các phái sinh giao dịch chui), cơ cấu sản phẩm phức tạp, mức độ liên kết giữa các định chế tài chính lớn, thống kê bảo hiểm có vẻ khan hiếm.

Khủng hoảng gần đây cũng cho thấy, thống kê ở cấp tổng thể không đưa ra được dự báo khả thi về rủi ro hình thành trong hệ thống tài chính, không phát hiện được rủi ro hệ thống bắt nguồn từ sự phụ thuộc lẫn nhau và các mối quan hệ sở hữu chéo vốn tồn tại trong hệ thống tài chính. Nói ngắn gọn, thống kê tiền tệ truyền thống không thể tập hợp được thông tin về các tập đoàn tài chính hoạt động xuyên biên giới và thông qua các chi nhánh phi ngân hàng. Trong khi đó, loại dữ liệu thống kê này có thể được tập hợp một cách đầy đủ và kịp thời tại cấp tập đoàn ngân hàng hay bảo hiểm.

Bên cạnh lỗ hổng về cơ sở dữ liệu, thống kê tài chính cũng vấp phải tình trạng thiếu hụt khung đánh giá vĩ mô thận trọng và sự giáo điều thị trường tài chính, dẫn đến tình trạng dàn trải và đưa thêm gánh nặng báo cáo một cách không cần thiết, thiếu đánh giá hiệu quả thị trường và khả năng tự điều chỉnh, rào cản trong việc trao đổi và cung cấp dữ liệu bí mật, cản trở việc theo dõi và đánh giá thích hợp những rủi ro hệ thống.

Giải pháp khắc phục tồn tại, hạn chế

Trước những khó khăn và hạn chế trong lĩnh vực thống kê tiền tệ, nhiều cuộc hội thảo đã được các ngân hàng trung ương (NHTW) tổ chức, tập trung vào việc phân tích, đánh giá thực trạng và tìm kiếm giải pháp như:

Một là, để bù đắp lỗ hổng thông tin, cần tạo lập cơ sở dữ liệu thống kê kinh tế và tài chính một cách nhất quán, liên tục, đầy đủ, kịp thời, đáng tin cậy và có thể đối chiếu giữa các nền kinh tế. Việc thu thập, soạn thảo và phân bổ một cách hiệu quả và có hiệu lực các dữ liệu thống kê quốc gia đòi hỏi phải có hạ tầng thống kê phát triển. Trong đó, quan trọng nhất là có đội ngũ cán bộ thống kê chuyên nghiệp và giàu kinh nghiệm, chấp nhận các tiếp cận đa nguyên tắc nhằm góp phần xác định những rủi ro liên quan đến các sản phẩm tài chính.

Hai là, tại các NHTW, việc thu thập các dữ liệu thống kê cần được tiến hành một cách linh hoạt, đảm bảo có đầy đủ dữ liệu đáp ứng nhu cầu giám sát CSTT và ổn định tài chính. Cần có sự phối hợp giữa các cán bộ thống kê với các nhà tạo lập chính sách, các cán bộ giám sát và chuyên gia kinh tế, cải thiện chất lượng thống kê, có khả năng bao quát nhiều chu kỳ kinh tế trong quy trình thống kê như thiết kế, diễn giải, truyền thông. Tăng cường tính linh hoạt trong việc tiếp cận các dữ liệu soạn thảo, nhằm đối phó với những thách thức sẽ nảy sinh từ những đổi mới hệ thống tài chính.

Ba là, các NHTW cần tiếp tục mở rộng quy mô các dữ liệu về khu vực tài chính, triển khai những công cụ đột phá mới như cung cấp thông tin về từng phân đoạn trong khu vực tài chính, bao gồm các công ty bảo hiểm, các quỹ hưu trí, quỹ đầu tư và những trung gian tài chính khác, làm cơ sở để soạn thảo các dữ liệu thích hợp cho việc giám sát vĩ mô thận trọng và nhiều mục tiêu khác. Đồng thời, cải thiện chất lượng thống kê tài chính và tiền tệ, nhằm hỗ trợ tốt hơn cho việc thay đổi khung CSTT và đáp ứng nhu cầu tập trung cho ổn định tài chính, đề cao tầm quan trọng của kế toán khu vực trong việc xác định mối liên kết giữa phân tích các khu vực với phân tích xuyên biên giới. Mặt khác, để thống kê được xử lý vì mục tiêu giám sát vĩ mô thận trọng, cần xác định và thu thập các dữ liệu tổng hợp và hài hòa, đáp ứng yêu cầu giám sát vĩ mô thận trọng.

Bốn là, trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập, các NHTW cần khai thác thống kê về tình hình nắm giữ chứng khoán và cơ sở dữ liệu chứng khoán tập trung, có thể cung cấp bức tranh tốt hơn về các mối liên hệ trong hệ thống tài chính và từng khu vực trong nền kinh tế. Đồng thời, cần thay đổi mô hình giám sát ổn định tài chính theo hướng tăng cường công khai toàn bộ chính sách đối với các định chế tài chính, góp phần nâng cao tính minh bạch về thông tin cung cấp cho các nhà phân tích và tham gia thị trường, điều này đòi hỏi những thay đổi đáng kể về chế độ bí mật hiện nay.

Năm là, để đáp ứng yêu cầu về phân tích vĩ mô thận trọng liên quan đến dữ liệu đặc trưng của doanh nghiệp trong các công ty tài chính, cần thu thập nhiều thông tin về các giao dịch tài chính chứng khoán, các tổng công ty tài chính, hoạt động của hệ thống ngân hàng ngầm, thị trường phái sinh giao dịch chui. Thực tế diễn biến khủng hoảng cho thấy, có nhiều lĩnh vực ảm đạm như thị trường hoán đổi vỡ nợ, thị trường mua lại và ngân hàng ngầm hay khu vực phi điều chỉnh, một số thông tin không được cung cấp chỉ vì lý do không có yêu cầu, không ai biết là cần thông tin này.

Sáu là, đối với những nước có đặc điểm là cá nhân và doanh nghiệp có nợ ngoại tệ ở mức cao, tỷ giá đóng vai trò quan trọng, nhất là đối với việc phân tích thống kê các dữ liệu cân đối kế toán trong toàn hệ thống ngân hàng.

Bảy là, liên quan đến thống kê khu vực “ngân hàng ngầm”, yêu cầu cấp thiết là phải mở rộng quyền hạn của NHTW trong việc thu thập dữ liệu, không chỉ từ các ngân hàng mà cả từ các định chế tài chính phi ngân hàng, đẩy nhanh việc thiết lập thống kê mới về các công ty bảo hiểm và các quỹ hưu trí.

Tám là, về mục tiêu phân tích vĩ mô thận trọng, cần có dữ liệu hợp nhất tại cấp tập đoàn ngân hàng. Trong đó, không riêng ngân hàng, mà các công ty bảo hiểm, các quỹ hưu trí và toàn hệ thống tài chính, kể cả khu vực ngân hàng ngầm cần hỗ trợ các nhà tạo lập chính sách xác định rõ nguồn gốc tiềm tàng dẫn đến rủi ro hệ thống.

Chín là, cần có các nỗ lực liên tục để theo dõi chất lượng của các chỉ số hiện nay và những chỉ số mới nhằm cải thiện chức năng thống kê, có thể sử dụng một cách có chất lượng, thích hợp và có thể áp dụng trong môi trường có nhiều thay đổi. Các NHTW cần xây dựng chế độ thu thập dữ liệu phù hợp, có thể tránh được tình trạng tập hợp nhiều lần cùng một thông tin tại các cơ quan thống kê khác nhau, đồng thời khuyến khích sử dụng lại thông tin hiện hành vào nhiều mục đích. Điều này đòi hỏi sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan có trách nhiệm tập hợp dữ liệu cho điều hành CSTT, giám sát vĩ mô thận trọng và những mục tiêu khác. Hơn nữa, chất lượng và tính kịp thời của dữ liệu đòi hỏi hiệu quả truyền dẫn và xử lý dữ liệu giữa những tổ chức khác nhau. Nỗ lực phối hợp khó hơn khi xử lý những dữ liệu bí mật cá nhân, dữ liệu giám sát. Việc bảo vệ bí mật là yêu cầu quan trọng đối với tất cả các hoạt động thống kê, được lưu giữ trong văn bản pháp lý phù hợp của NHTW, và các cơ quan báo cáo được thông báo về việc sử dụng thông tin bí mật do họ cung cấp.

Tuy nhiên, thực tế diễn biến khủng hoảng tài chính vừa qua và những khó khăn trong hoạt động thống kê tiền tệ cho thấy, khả năng đạt được một hệ thống dữ liệu thống kê đầy đủ, có chất lượng và kịp thời là vấn đề vô cùng nan giải trong xu thế toàn cầu hóa với các loại hình giao dịch tài chính ngày càng phức tạp và tinh vi. Trong khi đó, việc chia sẻ dữ liệu thống kê tiền tệ vấp phải nhiều khó khăn do rào cản pháp lý và yêu cầu bảo mật thông tin về khách hàng trong bối cảnh tội phạm ngân hàng ngày càng gia tăng cùng với sự phát triển của công nghệ tin học. Trong phạm vi quốc tế, việc chia sẻ dữ liệu thông kê còn khó khăn hơn, khi các NHTW có xu hướng theo đuổi những giải pháp chính sách riêng nhằm đưa đất nước thoát khỏi suy thoái kinh tế, dẫn đến sự khác biệt về quan điểm và chính sách, thậm chí làm nảy sinh nhiều mâu thuẫn và phản ứng khó lường, kể cả ngoài lĩnh vực kinh tế. Trong bối cảnh như vậy, thế giới của chúng ta chưa thể thoát khỏi vòng xoáy của các cuộc khủng hoảng triền miên.

Xuân Thanh

Nguồn: Thông tin từ các hội nghị của NHTW Châu Âu