Trong bối cảnh nền thế giới phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng chưa từng có bắt nguồn từ dịch bệnh, khiến cho các hoạt động kinh tế- xã hội bị đình trệ, các ngân hàng trung ương (NHTW) một lần nữa cho thấy vai trò đi đầu trong triển khai các chính sách ứng phó. Các biện pháp nhanh, mạnh, quyết liệt, thậm chí chưa có tiền lệ của các NHTW đã giúp ổn định và ngăn chặn nguy cơ đổ vỡ hệ thống tài chính, ổn định kinh tế vĩ mô, góp phần khôi phục, củng cố niềm tin của xã hội.
Khác với khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2007-2009, tình trạng suy thoái hiện nay có căn nguyên từ các biện pháp đóng cửa để ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh Covid-19. Hệ thống ngân hàng và khu vực tài chính nhìn chung không phải nguồn gốc cho những bất ổn ban đầu, nhưng những hệ quả của dịch bệnh đã khiến tình trạng kinh tế và tài chính toàn cầu xấu đi nhanh chóng. Trước tình hình đó, các NHTW đã tạo thành một tuyến phòng thủ đặc biệt quan trọng bằng các biện pháp chính sách kịp thời của mình.
Các chính sách được NHTW các nước triển khai ở quy mô lớn với tùy chỉnh phù hợp với bản chất và đặc trưng của hệ thống tài chính từng quốc gia. Nhưng mục tiêu chung vẫn là ngăn chặn trạng thái bất thường của thị trường tài chính để bảo đảm cơ chế truyền tải chính sách tiền tệ hiệu quả, duy trì ổn định tài chính và hỗ trợ dòng vốn tín dụng cho người dân và doanh nghiệp. Để hoàn thành mục tiêu này, các NHTW sử dụng đầy đủ một loạt công cụ và biện pháp có thể trong khả năng và thẩm quyền của NHTW.
Cùng với việc giảm mạnh các mức lãi suất, NHTW tại nhiều nước trên thế giới đã áp dụng các giải pháp liên quan đến bảng cân đối kế toán ở quy mô lớn. Các NHTW đã bơm một lượng thanh khoản khổng lồ vào hệ thống tài chính và thậm chí cam kết cung cấp một lượng lớn hơn thông qua nhiều hỗ trợ khác nhau. Cụ thể, Cục Dự trữ liên bang Mỹ (Fed) đã mua vào trên 1 nghìn tỷ USD trái phiếu chính phủ trong vòng 4 tuần – xấp xỉ tổng giá trị trái phiếu chính phủ mua vào trong Chương trình mua tài sản quy mô lớn (LSAP) triển khai trong giai đoạn từ tháng 11/2008 đến tháng 6/2011. Tương tự, Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cũng triển khai một chương trình mua vào 1,35 nghìn tỷ euro chứng khoán, tương đương ½ tổng giá trị mua vào trong chương trình mua tài sản giai đoạn 2014-2018. Trong vài tuần, bảng cân đối kế toán của các NHTW tại các nền kinh tế lớn đã mở rộng đáng kể, gần vượt lượng tăng trong khủng hoảng tài chính 2007-2009.
Các NHTW tại cả các nền kinh tế phát triển và mới nổi (EMEs), cũng triển khai một loạt các biện pháp hướng tới nhiều phân khúc thị trường. Các hoạt động này được triển khai đồng thời các gói tài khóa quy mô lớn được thiết kế nhằm giảm nhẹ thiệt hại của kinh tế thực. Thêm vào đó, chúng cũng được hưởng ứng bởi các biện pháp liên quan đến thanh tra, giám sát nhằm giúp các ngân hàng củng cố năng lực và khả năng sẵn sàng cho vay.
Có thể nói, bắt đầu từ khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009, vai trò người cho vay cuối cùng của NHTW - đã đánh dấu bước chuyển đổi - vượt ra ngoài phạm vi các ngân hàng. Trong giai đoạn khủng hoảng hiện nay, các NHTW đã tiến xa hơn với việc hướng các biện pháp can thiệp tới cả các tổ chức tài chính phi ngân hàng, bao gồm cả các quỹ tương hỗ. Điều này khiến cho NHTW, đặc biệt là tại các nền kinh tế phát triển, đã và đang tăng cường hoạt động như người tạo lập thị trường hoặc người mua bán cuối cùng.
Ngoài ra, các NHTW cũng nhắm đến một loạt các phân khúc thị trường lớn thông qua mua tài sản trực tiếp, như mua trái phiếu chính phủ ở quy mô lớn thông qua đẩy mạnh các chương trình hiện có hoặc xây dựng các chương trình mới. Điển hình, Fed cam kết mua không giới hạn số lượng công trái kho bạc và chứng khoán có tài sản thế chấp, tiếp theo đó là trái phiếu nợ của chính quyền địa phương. NHTW Nhật Bản cũng cam kết mua không giới hạn trái phiếu chính phủ, trong khi NHTW của một số EMEs như Australia, Canada, Ấn độ và Hàn Quốc, lần đầu tiên triển khai các chương trình tương tự. Các hoạt động trên của NHTW đã giúp ổn định các thị trường trái phiếu bất chấp việc lượng phát hành tăng mạnh khi các chính phủ nỗ lực triển khai các giải pháp chống lại dịch bệnh.
Một số NHTW cũng mua vào các tài sản khu vực cá nhân. Tất cả NHTW lớn tại các nền kinh tế phát triển đều thiết lập hoặc mở rộng các công cụ để thực hiện mua một loạt các thương phiếu, trái phiếu doanh nghiệp, chứng khoán bảo đảm bằng tài sản, cổ phần,... Việc mua tài sản này nhằm đảm bảo các chức năng thị trường trước nguy cơ bán tháo và hỗ trợ phát hành chứng khoán mới, qua đó cung cấp vốn trực tiếp tới khu vực tư nhân phi ngân hàng.
Bên cạnh các biện pháp mua giấy tờ có giá và trái phiếu doanh nghiệp, các NHTW cũng thực hiện các nghiệp vụ cho vay các ngân hàng với lãi suất thấp. Các nước như Trung Quốc, Brazil, Nhật Bản, Singapore, Thụy Điển, Vương quốc Anh đề thiết lập các tiện ích hỗ trợ hướng tới đối tượng chủ yếu là các doanh nghiệp nhỏ và vừa. ECB và NHTW Hàn Quốc giảm tiếp các mức lãi suất hỗ trợ trước đó, trong khi Fed xây dựng các chương trình mua nợ phát sinh của các ngân hàng, qua đó tạo điều kiện cho ngân hàng hỗ trợ các doanh nghiệp.
HN (theo BIS Annual Economic Report, 6/2020)